Όταν κάποιος μας αδικεί, δεν θέλουμε απλώς να πάρουμε πίσω όσα χάσαμε. Θέλουμε και να μην τολμήσει να το επαναλάβει. Έτσι, μία συγγνώμη ή μια ένδειξη μετάνοιας ίσως να μην είναι αρκετή για να τον συγχωρήσουμε.
Γιατί δεν φτάνει μία συγγνώμη;
Μια νέα μελέτη στο Psychological Science αποκαλύπτει ότι η ανθρώπινη ανάγκη για τιμωρία έχει δύο διαφορετικές ψυχολογικές διαστάσεις: την αποκατάσταση της αδικίας και την αποτροπή μιας μελλοντικής παραβίασης.
Η επιθυμία να τιμωρήσουμε κάποιον που μας έβλαψε αποτελεί ένα διαχρονικό ερώτημα για τους εξελικτικούς βιολόγους και τους ψυχολόγους. Μία εξήγηση υποστηρίζει ότι η τιμωρία λειτουργεί ως μέσο προστασίας της κοινωνικής συνεργασίας: όταν οι παραβάτες γνωρίζουν ότι θα υποστούν συνέπειες, είναι λιγότερο πιθανό να επαναλάβουν την επιβλαβή συμπεριφορά τους.
Τι ρόλο παίζει η τιμωρία;
Ωστόσο, η ανθρώπινη αντίδραση στην αδικία δεν εξηγείται μόνο από την ανάγκη αποτροπής. Συχνά θέλουμε ο άλλος να υποστεί συνέπειες ανάλογες με τη ζημιά που προκάλεσε, ακόμη κι αν αυτό δεν πρόκειται να αποτρέψει κάποια μελλοντική παράβαση.
Οι ερευνητές επιχείρησαν να διερευνήσουν αυτή τη διπλή διάσταση της τιμωρίας, προτείνοντας ότι η ανάγκη για δικαιοσύνη συνδέεται τόσο με την αποκατάσταση της απώλειας όσο και με την προστασία μας από μελλοντικές αδικίες.
Δύο διαφορετικές κοινωνίες, παρόμοια αντίληψη για τη δικαιοσύνη
Στην πρώτη φάση της έρευνας συμμετείχαν 74 μέλη μιας κοινωνίας που ζει σε δασικές περιοχές της Ινδονησίας, όπου οι διαφορές μεταξύ ανθρώπων και οικογενειών επιλύονται συχνά χωρίς την παρέμβαση κρατικών θεσμών.
Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να αξιολογήσουν υποθετικά περιστατικά πρόκλησης ζημιάς σε περιουσία και να προτείνουν την αντίστοιχη τιμωρία. Οι ερευνητές εξέτασαν, μεταξύ άλλων, αν η ζημιά ήταν μεγαλύτερη από το όφελος που αποκόμισε ο παραβάτης, αν η πράξη ήταν ακούσια και αν επρόκειτο για επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι συμμετέχοντες ζητούσαν αποζημίωση αντίστοιχη με την πραγματική απώλεια. Αν κάποιος έκλεβε ένα ζώο, για παράδειγμα, έπρεπε να αντικαταστήσει την αντίστοιχη απώλεια. Ωστόσο, η αποκατάσταση δεν αρκούσε πάντα: στις περισσότερες περιπτώσεις απαιτούσαν και μια επιπλέον ποινή.
Ενδιαφέρον είχε και ο ρόλος της πρόθεσης. Όταν η ζημιά ήταν ακούσια, η οργή και η αυστηρότητα της τιμωρίας μειώνονταν. Αντίθετα, όταν κάποιος επαναλάμβανε την ίδια παράβαση, η αντίδραση γινόταν εντονότερη.
Η ίδια ανάγκη για δικαιοσύνη και στις ΗΠΑ
Οι ερευνητές επανέλαβαν το πείραμα με 600 συμμετέχοντες στις ΗΠΑ, χρησιμοποιώντας καθημερινά σενάρια οικονομικής ζημιάς μεταξύ αγροτών. Τα αποτελέσματα ήταν παρόμοια. Οι συμμετέχοντες επιθυμούσαν όχι μόνο την αποκατάσταση της ζημιάς αλλά και μια πρόσθετη ποινή.
Ήταν επίσης αυστηρότεροι απέναντι σε όσους επαναλάμβαναν την επιβλαβή συμπεριφορά. Αντίθετα, σχεδόν οι μισοί δεν θεωρούσαν απαραίτητη κάποια επιπλέον τιμωρία όταν η ζημιά ήταν ακούσια.
Γιατί υπάρχει ανάγκη για κάτι παραπάνω από μία συγγνώμη;
Σύμφωνα με τους ερευνητές, η τιμωρία δεν αφορά αποκλειστικά στην εκδίκηση ή την επιθυμία να νιώσει άσχημα ο άλλος. Συνδέεται και με την ανάγκη να αποκατασταθεί η ισορροπία στις ανθρώπινες σχέσεις.
Όταν κάποιος μας αδικεί, δεν χάνουμε μόνο κάτι υλικό ή συναισθηματικό. Μπορεί να αισθανθούμε ότι η ανοχή μας εκλαμβάνεται ως αδυναμία και ότι κινδυνεύουμε να γίνουμε ξανά στόχος. Η επιβολή μιας συνέπειας λειτουργεί, επομένως, και ως μήνυμα ότι τα όριά μας πρέπει να γίνονται σεβαστά.
Η μελέτη έχει περιορισμούς, ωστόσο αναδεικνύει μια ενδιαφέρουσα πλευρά της ανθρώπινης ψυχολογίας: θέλουμε η δικαιοσύνη να διορθώνει αυτό που συνέβη, αλλά και να μας προστατεύει από αυτό που μπορεί να συμβεί ξανά.
vita.gr
