Τα τελευταία χρόνια, ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται στα chatbots τεχνητής νοημοσύνης για να μιλήσουν για το άγχος, τη μοναξιά, τις σχέσεις ή άλλα προσωπικά τους ζητήματα. Για πολλούς, η επιλογή αυτή είναι λογική: τα chatbots είναι διαθέσιμα όλο το εικοσιτετράωρο, απαντούν άμεσα και δεν επικρίνουν τον συνομιλητή τους.
Ωστόσο, νέα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι, παρόλο που η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες και μια αίσθηση υποστήριξης, δεν μπορεί να αντικαταστήσει έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, η υπερβολική εξάρτηση από τα chatbots μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα, ιδιαίτερα σε ανθρώπους που ήδη αντιμετωπίζουν δυσκολίες με την ψυχική τους υγεία.
Γιατί οι άνθρωποι μιλούν στα chatbots;
Η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης έχει αλλάξει σημαντικά μέσα σε λίγα χρόνια. Από εργαλείο για αναζητήσεις και συγγραφή κειμένων, τα chatbots έχουν εξελιχθεί σε συνομιλητές στους οποίους πολλοί εκμυστηρεύονται προσωπικές σκέψεις και συναισθήματα.
Έρευνες δείχνουν ότι μεγάλο μέρος των συνομιλιών με chatbots δεν αφορά πλέον την εργασία ή την εκπαίδευση, αλλά καθημερινά προσωπικά θέματα, όπως:
- άγχος και στρες,
- προβλήματα στις σχέσεις,
- μοναξιά,
- χαμηλή αυτοεκτίμηση,
- δυσκολίες στην καθημερινότητα.
Η άμεση διαθεσιμότητα και η αίσθηση ότι κάποιος «ακούει» χωρίς να κρίνει κάνουν τα συστήματα αυτά ιδιαίτερα ελκυστικά.
Τι έδειξε η νέα επιστημονική μελέτη;
Μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Psychopathology and Clinical Science εντόπισε πέντε βασικούς κινδύνους που μπορεί να εμφανιστούν όταν κάποιος βασίζεται υπερβολικά στα chatbots για συναισθηματική υποστήριξη.
1. Καθυστέρηση στην αναζήτηση βοήθειας
Όταν κάποιος αισθάνεται ότι το chatbot καλύπτει τις ανάγκες του, μπορεί να αναβάλει την επίσκεψη σε ψυχολόγο ή ψυχίατρο, παρότι τη χρειάζεται.
Η καθυστέρηση αυτή μπορεί να οδηγήσει σε επιδείνωση των συμπτωμάτων, ιδιαίτερα όταν υπάρχει σοβαρή ψυχική διαταραχή.
2. Συνεχής αναζήτηση επιβεβαίωσης
Τα περισσότερα chatbots έχουν σχεδιαστεί ώστε να είναι ευγενικά και υποστηρικτικά.
Σε ορισμένους ανθρώπους όμως, ιδιαίτερα σε όσους πάσχουν από αγχώδεις διαταραχές ή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD), η συνεχής επιβεβαίωση μπορεί να ενισχύσει τον φαύλο κύκλο του άγχους αντί να τον μειώσει.
3. Μεγαλύτερη κοινωνική απομόνωση
Ένα chatbot δεν διαφωνεί, δεν απορρίπτει και δεν δημιουργεί συγκρούσεις.
Αυτό μπορεί να κάνει την επικοινωνία μαζί του πιο εύκολη από τις πραγματικές ανθρώπινες σχέσεις. Αν όμως κάποιος αρχίσει να αντικαθιστά σταδιακά τις επαφές με φίλους ή συγγενείς με συνομιλίες με την τεχνητή νοημοσύνη, η μοναξιά μπορεί τελικά να αυξηθεί αντί να μειωθεί.
4. Ενίσχυση λανθασμένων πεποιθήσεων
Οι ερευνητές εκφράζουν ιδιαίτερη ανησυχία για τις περιπτώσεις στις οποίες ένας χρήστης παρουσιάζει σοβαρά διαστρεβλωμένες αντιλήψεις για την πραγματικότητα.
Ένα chatbot μπορεί μερικές φορές να απαντήσει με τρόπο που φαίνεται να επιβεβαιώνει ή να εξερευνά αυτές τις πεποιθήσεις, αντί να αναγνωρίζει ότι ο χρήστης χρειάζεται αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα chatbots «προκαλούν» ψυχικές διαταραχές, αλλά ότι οι απαντήσεις τους δεν είναι πάντα κατάλληλες για πολύπλοκες κλινικές καταστάσεις.
5. Μείωση της αυτονομίας
Αν κάποιος αρχίσει να ζητά από ένα chatbot συμβουλές για κάθε μικρή καθημερινή απόφαση, υπάρχει ο κίνδυνος να εμπιστεύεται όλο και λιγότερο τη δική του κρίση.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η ικανότητα να παίρνουμε μόνοι μας αποφάσεις αποτελεί σημαντικό στοιχείο της ψυχολογικής μας ανθεκτικότητας.
Τι έδειξαν οι δοκιμές των ερευνητών;
Ερευνητές του Πανεπιστημίου Κολούμπια εξέτασαν πώς ανταποκρίνονται δημοφιλή chatbots σε υποθετικά σενάρια ανθρώπων που εμφάνιζαν ενδείξεις σοβαρής ψυχικής δυσφορίας.
Διαπίστωσαν ότι οι απαντήσεις δεν ήταν πάντα συνεπείς. Σε αρκετές περιπτώσεις τα συστήματα ενθάρρυναν τον χρήστη να αναζητήσει επαγγελματική βοήθεια, όμως σε άλλες περιπτώσεις οι απαντήσεις δεν αναγνώριζαν επαρκώς τη σοβαρότητα της κατάστασης και δεν παρείχαν την κατάλληλη καθοδήγηση.
Οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι τα ευρήματα αυτά δείχνουν την ανάγκη για καλύτερες δικλείδες ασφαλείας στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης και δεν σημαίνουν ότι η χρήση ενός chatbot από μόνη της προκαλεί ψυχικές διαταραχές.
Μπορούν τα chatbots να βοηθήσουν;
Η απάντηση είναι ναι, αλλά με όρια.
Τα chatbots μπορούν να βοηθήσουν:
- στην οργάνωση σκέψεων,
- στην παροχή γενικών πληροφοριών,
- στην εκμάθηση τεχνικών χαλάρωσης,
- στην υπενθύμιση υγιεινών συνηθειών,
- στην ενθάρρυνση για αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας όταν χρειάζεται.
Αυτό όμως διαφέρει σημαντικά από την ψυχοθεραπεία ή την ψυχιατρική αξιολόγηση.
Οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που αναπτύσσονται ειδικά για την ψυχική υγεία αξιολογούνται σε κλινικές μελέτες και ακολουθούν συγκεκριμένα θεραπευτικά πρωτόκολλα. Αντίθετα, τα chatbots γενικής χρήσης δεν έχουν σχεδιαστεί για να λειτουργούν ως θεραπευτές.
Πώς μπορούμε να χρησιμοποιούμε την τεχνητή νοημοσύνη με ασφάλεια;
Οι ειδικοί προτείνουν μερικούς απλούς κανόνες:
- Να χρησιμοποιούμε τα chatbots ως εργαλείο ενημέρωσης και όχι ως υποκατάστατο θεραπείας.
- Να μην βασιζόμαστε αποκλειστικά στις συμβουλές τους για σοβαρά προσωπικά ή ψυχικής υγείας ζητήματα.
- Να διατηρούμε τις πραγματικές ανθρώπινες σχέσεις και την επαφή με οικογένεια και φίλους.
- Να θυμόμαστε ότι η αβεβαιότητα και η δυσκολία είναι μέρος της ζωής και δεν χρειάζεται κάθε συναίσθημα να έχει άμεση απάντηση.
Το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης στην ψυχική υγεία
Οι επιστήμονες θεωρούν πιθανό ότι τα επόμενα χρόνια η τεχνητή νοημοσύνη θα αποτελέσει σημαντικό εργαλείο υποστήριξης στην ψυχική υγεία. Ήδη αναπτύσσονται εξειδικευμένες εφαρμογές που δοκιμάζονται σε ελεγχόμενες κλινικές μελέτες.
Παράλληλα, όμως, τονίζουν ότι η ανθρώπινη σχέση παραμένει αναντικατάστατη. Η ενσυναίσθηση, η εμπειρία και η κλινική κρίση ενός επαγγελματία ψυχικής υγείας δεν μπορούν να αντικατασταθούν από έναν αλγόριθμο.
vita.gr
