Πόσες φορές δεν έχουμε νιώσει ενθουσιασμό για τις καλοκαιρινές μας διακοπές καιρό πριν από την αναχώρησή μας και πόσες άλλες δεν έχουμε χαμογελάσει στη σκέψη μιας επερχόμενης συνάντησης με αγαπημένα μας πρόσωπα, μιας συναυλίας που περιμένουμε μήνες ή μιας μικρής απόδρασης ένα Σαββατοκύριακο; Συνήθως, πιστεύουμε ότι η ευτυχία βρίσκεται τη στιγμή που βιώνουμε μια εμπειρία: Όταν φτάσουμε στον προορισμό μας, όταν ανοίξουμε το δώρο, όταν πραγματοποιηθεί ένα όνειρο… Ωστόσο, η ψυχολογία και η νευροεπιστήμη αποκαλύπτουν κάτι διαφορετικό: ένα μεγάλο μέρος της χαράς γεννιέται πολύ πριν από το ίδιο το γεγονός. Η προσμονή δεν είναι απλά μια κατάσταση αναμονής. Είναι μια ενεργή ψυχική διαδικασία που κινητοποιεί τον εγκέφαλο, επηρεάζει τη διάθεσή μας, ενισχύει το αίσθημα νοήματος και λειτουργεί ως πολύτιμος ψυχολογικός πόρος στην καθημερινότητα. Μπορεί να αφορά μεγάλα γεγονότα –ένα γάμο, μια γέννηση, μια επαγγελματική επιτυχία– αλλά και μικρές καθημερινές απολαύσεις, όπως έναν απογευματινό καφέ με φίλους, μια βόλτα στη θάλασσα ή ένα απολαυστικό γεύμα. Σε αυτές ακριβώς τις στιγμές φαίνεται να κρύβεται το «μυστικό» της ψυχικής ανθεκτικότητας, σύμφωνα με την επιστήμη.
Ο εγκέφαλος «χαίρεται» πριν από εμάς
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος διαθέτει μια μοναδική ικανότητα: ταξιδεύει νοητικά στο χρόνο. Οι επιστήμονες ονομάζουν την εν λόγω λειτουργία «mental time travel». Χάρη σε αυτήν, μπορούμε να φανταστούμε πιθανές καταστάσεις, να προετοιμαστούμε για αυτές και να βιώσουμε εκ των προτέρων τα συναισθήματα που πιθανώς θα μας προκαλέσουν.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα μελετών είναι ότι το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου ενεργοποιείται όχι μόνο όταν λαμβάνουμε κάτι ευχάριστο αλλά και όταν, όπως είπαμε, περιμένουμε να το λάβουμε. Κεντρικό ρόλο σε αυτήν τη διαδικασία παίζει η ντοπαμίνη, ένας νευροδιαβιβαστής γνωστός και ως «ορμόνη της ευτυχίας». Όταν αναμένουμε κάτι θετικό, ο εγκέφαλος αρχίζει να απελευθερώνει ντοπαμίνη ήδη από τη φάση της αναμονής, πράγμα που σημαίνει ότι το αίσθημα ευχαρίστησης ξεκινά πολύ πιο νωρίς απ’ ό,τι νομίζουμε.
Παράλληλα, έρευνες έχουν δείξει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η νευρωνική δραστηριότητα κατά τη διάρκεια της προσμονής μπορεί να είναι εξίσου ή ακόμα πιο έντονη από εκείνη της πραγματικής εμπειρίας.
Ο λόγος είναι ότι η φαντασία έχει την τάση να εξιδανικεύει το μέλλον, δημιουργώντας συχνά μια εκδοχή πιο λαμπερή από την πραγματικότητα. Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλος δεν περιμένει παθητικά. Προετοιμάζεται, προβλέπει και «δοκιμάζει» συναισθηματικά αυτό που έρχεται.
Αντίδοτο στην ψυχική κόπωση
Η προσμονή αποτελεί μια μορφή συναισθηματικής επένδυσης στο μέλλον. Όταν περιμένουμε κάτι ευχάριστο, αποκτούμε ένα λόγο να κοιτάζουμε μπροστά και αυτό έχει σημαντικές συνέπειες στην ψυχική μας υγεία.
Οι άνθρωποι που έχουν θετικές προσδοκίες για το μέλλον τείνουν να εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα αισιοδοξίας, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στις δυσκολίες και καλύτερη διαχείριση του στρες. Η ύπαρξη ενός ευχάριστου γεγονότος που πλησιάζει λειτουργεί σαν ψυχολογικό «αντίβαρο» στις πιέσεις της καθημερινότητας.
Ένα από τα πιο γνωστά σχετικά επιστημονικά ευρήματα αφορά τα ταξίδια. Έρευνες έχουν δείξει ότι πολλοί άνθρωποι βιώνουν μια σημαντική ενίσχυση στα επίπεδα της ευεξίας τους κατά τη φάση του προγραμματισμού ενός ταξιδιού. Η αναζήτηση προορισμών, η επιλογή ξενοδοχείων, η οργάνωση δραστηριοτήτων και οι συζητήσεις γύρω από τις διακοπές προάγουν συναισθήματα ενθουσιασμού.
Ας σκεφθούμε τον εαυτό μας όταν διανύουμε μια απαιτητική περίοδο στη δουλειά, αλλά γνωρίζουμε ότι σε λίγες εβδομάδες ξεκινά η καλοκαιρινή μας άδεια. Οι δυσκολίες δεν εξαφανίζονται, ωστόσο πιθανότατα αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο τις βιώνουμε. Η προσμονή λοιπόν δημιουργεί ένα αίσθημα συνέχειας. Μας υπενθυμίζει ότι η ζωή δεν είναι στατική και ότι πάντα υπάρχει κάτι (ίσως καλύτερο) καθ’ οδόν. Όταν έχουμε κάτι να περιμένουμε, η προσοχή μετατοπίζεται από τις αντιξοότητες του παρόντος στις δυνατότητες του μέλλοντος. Έτσι, δημιουργούμε μικρές «εστίες ελπίδας» μέσα στη ρουτίνα μας.
Προσμονή και ελπίδα: Ένα πανίσχυρο δίδυμο
Η ελπίδα και η προσμονή συνδέονται στενά, αλλά δεν ταυτίζονται. Η ελπίδα αφορά την πεποίθηση ότι μπορεί να συμβεί κάτι καλό ενώ η προσμονή τη συναισθηματική εμπειρία της αναμονής αυτού του πιθανού θετικού γεγονότος. Όταν οι δύο αυτές δυνάμεις… συνεργάζονται, δημιουργούν ένα ισχυρό ψυχολογικό πλαίσιο που μας βοηθά να αντέχουμε σε περιόδους αβεβαιότητας. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε το γεγονός ότι στις ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη δημιουργία μελλοντικών στόχων και θετικών προσδοκιών.
Η ικανότητα να οραματιζόμαστε ένα καλύτερο αύριο συνδέεται στενά με την ψυχική υγεία.
Αξίζει να επενδύουμε σε εμπειρίες, όχι μόνο σε πράγματα
Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από ταχύτητα, άμεση ικανοποίηση και συνεχή αναζήτηση νέων ερεθισμάτων, η δύναμη της προσμονής αποκτά ιδιαίτερη αξία. Μας υπενθυμίζει ότι
η ψυχική υγεία δεν εξαρτάται αποκλειστικά και μόνο από όσα συμβαίνουν στη ζωή μας, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε το μέλλον μας. Πού αξίζει να επενδύουμε;
Σε αντίθεση με τα υλικά αγαθά που προσφέρουν μια άμεση αλλά σύντομη ικανοποίηση, οι εμπειρίες «γράφουν» στην ψυχή μας. Χτίζονται σταδιακά: πριν από το γεγονός, κατά τη διάρκειά του, αλλά και πολύ μετά, μέσω της μνήμης. Και κάθε στάδιο προσθέτει ένα διαφορετικό είδος χαράς. Γι’ αυτό και η προσμονή τους είναι συχνά τόσο έντονη. Είναι σαν να εξαπλώνεται η ευτυχία σε περισσότερα σημεία του χρόνου, αντί να αφορά μία μόνο στιγμή. Αξίζει λοιπόν να επενδύουμε σε αυτές αφού τα πράγματα τα έχουμε, αλλά τις εμπειρίες τις ζούμε – τις περιμένουμε, τις φανταζόμαστε, τις θυμόμαστε.
Εάν επομένως είμαστε στη φάση που μετράμε αντίστροφα για τις διακοπές μας, ας σκεφθούμε τις αυγουστιάτικες βραδιές κάτω από τα αστέρια, τις βουτιές, τους μεζέδες δίπλα στη θάλασσα… Στην πραγματικότητα, ένα κομμάτι των διακοπών μας το ζούμε ήδη.
Όταν γίνεται παγίδα
Παρότι η προσμονή μπορεί να είναι εξαιρετικά ωφέλιμη, δεν παύει να έχει και τις παγίδες της. Όταν επενδύουμε υπερβολικά σε ένα μελλοντικό γεγονός, υπάρχει ο κίνδυνος να αναβάλουμε τη ζωή μας μέχρι να συμβεί. Για παράδειγμα: Θα είμαι ευτυχισμένος/η όταν πάρω προαγωγή, ή όταν βρω σύντροφο, ή όταν μετακομίσω, ή όταν χάσω κιλά κ.ο.κ.
Η προσμονή όμως δεν πρέπει να μετατρέπεται σε αναβολή. Η ψυχική ευεξία δεν προκύπτει από την εστίαση στο μέλλον, αλλά από μια ισορροπία ανάμεσα στην απόλαυση του παρόντος και την αισιόδοξη αναμονή του αύριο.
vita.gr
