Θα ήταν ανακουφιστικό να πιστεύουμε ότι η εξυπνάδα λειτουργεί σαν ένα είδος νοητικής πανοπλίας. Όσο πιο μορφωμένος, αναλυτικός ή λογικός είναι κάποιος, τόσο καλύτερα θα έπρεπε να ξεχωρίζει την αλήθεια από το ψέμα.
Στην πραγματικότητα, τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα.
Ένας άνθρωπος με ισχυρή αναλυτική σκέψη μπορεί να εντοπίσει αντιφάσεις, να αξιολογήσει επιχειρήματα και να αναζητήσει στοιχεία. Μπορεί όμως να χρησιμοποιήσει ακριβώς αυτές τις ικανότητες για να υπερασπιστεί μια πεποίθηση που θέλει να είναι αληθινή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι έξυπνοι άνθρωποι είναι περισσότερο επιρρεπείς στα ψέματα ούτε ότι η ευφυΐα δεν έχει αξία. Σημαίνει κάτι πιο ενδιαφέρον: η ικανότητα να σκεφτόμαστε καλά δεν είναι το ίδιο πράγμα με την επιθυμία να ανακαλύψουμε την αλήθεια.
Όταν η σκέψη γίνεται δικηγόρος της επιθυμίας
Στην ψυχολογία υπάρχει ο όρος motivated reasoning, δηλαδή «κατευθυνόμενος από κίνητρα συλλογισμός».
Η ιδέα είναι απλή: όταν ένα γεγονός απειλεί κάτι σημαντικό για εμάς —την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, μια σχέση, μια πολιτική πεποίθηση, μια επιλογή που κάναμε— δεν εξετάζουμε πάντοτε τα στοιχεία με τον ίδιο τρόπο.
Μπορεί να γίνουμε ιδιαίτερα αυστηροί απέναντι στις πληροφορίες που μας δυσκολεύουν:
«Είναι αξιόπιστη αυτή η πηγή;»
«Μήπως υπάρχει άλλη εξήγηση;»
«Δεν έχουμε αρκετά στοιχεία.»
Την ίδια στιγμή, μπορεί να είμαστε πολύ πιο γενναιόδωροι απέναντι σε πληροφορίες που επιβεβαιώνουν αυτό που ήδη πιστεύουμε:
«Ναι, αυτό βγάζει νόημα.»
«Το ήξερα ότι έτσι είναι.»
«Αυτό αποδεικνύει ότι είχα δίκιο.»
Το παράδοξο είναι ότι η ίδια αναλυτική ικανότητα μπορεί να χρησιμοποιηθεί και στις δύο περιπτώσεις.
Η εξυπνάδα δεν είναι το ίδιο με την πνευματική εντιμότητα
Ας φανταστούμε ότι κάποιος μαθαίνει πως ένας άνθρωπος που θαυμάζει έχει κάνει κάτι ανήθικο.
Ο ένας αντιδρά λέγοντας:
«Αν αυτό είναι αλήθεια, ίσως χρειάζεται να επανεξετάσω την εικόνα που έχω γι’ αυτόν.»
Ο δεύτερος αρχίζει αμέσως να αναλύει την πηγή, να εντοπίζει πιθανές αδυναμίες της έρευνας, να αναφέρει περιπτώσεις όπου άλλοι άνθρωποι έκαναν κάτι παρόμοιο και να δημιουργεί εναλλακτικές εξηγήσεις.
Ποιος σκέφτεται καλύτερα;
Όχι απαραίτητα ο δεύτερος.
Μπορεί απλώς να είναι καλύτερος στο να υπερασπίζεται την αρχική του πεποίθηση.
Η λογική από μόνη της δεν μας λέει προς ποια κατεύθυνση πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τις νοητικές μας ικανότητες. Μπορούμε να τις χρησιμοποιήσουμε για να ελέγξουμε μια πεποίθηση ή για να χτίσουμε ένα περίτεχνο επιχείρημα που θα την προστατεύσει.
Γιατί θέλουμε μερικές φορές να πιστεύουμε κάτι που δεν είναι αλήθεια;
Επειδή οι πεποιθήσεις μας δεν είναι απλώς πληροφορίες.
Συνδέονται με την ταυτότητά μας.
Μπορεί να θέλουμε να πιστεύουμε:
- «Ο σύντροφός μου δεν θα με πρόδιδε ποτέ.»
- «Το παιδί μου δεν θα μπορούσε να κάνει κάτι τέτοιο.»
- «Η δική μου πλευρά έχει δίκιο.»
- «Η απόφασή μου ήταν σωστή.»
- «Αυτή η επένδυση θα αποδώσει.»
- «Οι άνθρωποι που με απορρίπτουν απλώς δεν με καταλαβαίνουν.»
Μια διαφορετική εκδοχή της πραγματικότητας μπορεί να μας κοστίζει συναισθηματικά.
Μπορεί να σημαίνει ότι πρέπει να παραδεχτούμε ένα λάθος, να αποδεχτούμε μια απογοήτευση, να αλλάξουμε ταυτότητα ή να αντιμετωπίσουμε κάτι που μας φοβίζει.
Έτσι, ο νους αναζητά μερικές φορές όχι μόνο την αλήθεια αλλά και μια εκδοχή της πραγματικότητας με την οποία μπορούμε να ζήσουμε.
Το πιο δύσκολο ψέμα είναι αυτό που λέμε στον εαυτό μας
Η αυτοεξαπάτηση είναι ιδιαίτερα ισχυρή επειδή δεν βιώνεται απαραίτητα ως εξαπάτηση.
Δεν λέμε συνειδητά:
«Τώρα θα πω στον εαυτό μου ένα ψέμα.»
Αντίθετα, δημιουργούμε μια ερμηνεία που μοιάζει λογική.
«Έκανα ένα μεγάλο λάθος, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είμαι αποτυχημένος άνθρωπος.»
Αυτό μπορεί να είναι απολύτως υγιές.
Αλλά υπάρχει και η άλλη πλευρά:
«Όλοι οι άλλοι έφταιγαν. Εγώ δεν είχα πραγματικά καμία ευθύνη.»
Η διαφορά βρίσκεται συχνά στην προθυμία μας να εξετάσουμε στοιχεία που δεν μας βολεύουν.
Η αυτοπροστασία μπορεί να μας βοηθήσει να αντέξουμε μια δύσκολη στιγμή. Όταν όμως μετατρέπεται σε μόνιμο μηχανισμό άρνησης, μπορεί να μας εμποδίσει να μάθουμε από τα λάθη μας.
vita.gr
