Όταν ακούμε τη λέξη «νάρκισσος», συνήθως φανταζόμαστε έναν άνθρωπο που επιδιώκει διαρκώς την προσοχή, θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο και δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τις ανάγκες των άλλων. Είναι, όμως, όλοι οι άνθρωποι με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά ίδιοι; Και, κυρίως, μπορούν να αλλάξουν με την πάροδο του χρόνου; Η απάντηση φαίνεται πως είναι σύνθετη. Όπως εξηγούν ψυχολόγοι, ο ναρκισσισμός μπορεί να εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους, ενώ τα χαρακτηριστικά του δεν παραμένουν απαραίτητα αμετάβλητα σε όλη μας τη ζωή. Μάλιστα, επιστημονική ανασκόπηση δείχνει ότι ορισμένα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά τείνουν να υποχωρούν καθώς μεγαλώνουμε.

Ναρκισσισμός: Δεν έχει μόνο ένα πρόσωπο

Ο ναρκισσισμός δεν εκδηλώνεται πάντοτε με την ίδια συμπεριφορά. Κάποιοι άνθρωποι αναζητούν τον θαυμασμό και την αναγνώριση, άλλοι εμφανίζονται ιδιαίτερα ανταγωνιστικοί, ενώ ορισμένοι χαρακτηρίζονται από έντονη ευαισθησία στην κριτική.

Οι ερευνητές διακρίνουν τρεις βασικές διαστάσεις των ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών:

1. Ο ναρκισσισμός της υπεροχής και του θαυμασμού

Η πρώτη διάσταση, γνωστή ως agentic narcissism, χαρακτηρίζεται από έντονη αυτοπεποίθηση, αίσθημα υπεροχής και ανάγκη για θαυμασμό.

Τα άτομα με υψηλά επίπεδα αυτών των χαρακτηριστικών μπορεί να επιδιώκουν ηγετικούς ρόλους, να προβάλλουν τις ικανότητές τους και να αναζητούν ευκαιρίες για κοινωνική αναγνώριση.

Η επιθυμία για επιτυχία ή η αυτοπεποίθηση δεν αποτελούν από μόνες τους ενδείξεις προβληματικού ναρκισσισμού. Η διαφορά βρίσκεται στην ένταση και στον τρόπο με τον οποίο τα χαρακτηριστικά αυτά επηρεάζουν τις σχέσεις και τη συμπεριφορά.

2. Ο ανταγωνιστικός ναρκισσισμός

Η δεύτερη διάσταση (antagonistic narcissism), συνδέεται με την αλαζονεία, την αίσθηση ότι κάποιος δικαιούται ιδιαίτερη μεταχείριση και τη δυσκολία να λάβει υπόψη τις ανάγκες των άλλων.

Μπορεί επίσης να περιλαμβάνει συμπεριφορά εκμετάλλευσης, χαμηλή ενσυναίσθηση και τάση για συγκρούσεις.

Σε αυτή την περίπτωση, το ζήτημα δεν είναι απλώς η ανάγκη του ατόμου να ξεχωρίζει, αλλά ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να αντιμετωπίζει τους γύρω του.

Οι διαπροσωπικές σχέσεις ενδέχεται να δυσκολεύουν όταν η προσωπική επιβεβαίωση αποκτά μεγαλύτερη σημασία από τον αμοιβαίο σεβασμό και τη συνεργασία.

3. Ο ευάλωτος ναρκισσισμός

Η τρίτη διάσταση, γνωστή ως neurotic narcissism, μπορεί να είναι λιγότερο αναγνωρίσιμη.

Χαρακτηρίζεται από έντονη συναισθηματική ευαισθησία, δυσκολία στη ρύθμιση των συναισθημάτων και αυξημένη τάση για ντροπή.

Ένα άτομο με τέτοια χαρακτηριστικά μπορεί να επηρεάζεται ιδιαίτερα από την κριτική ή την αίσθηση απόρριψης.

Επομένως, ο ναρκισσισμός δεν συνοδεύεται πάντοτε από μια εικόνα αδιαμφισβήτητης αυτοπεποίθησης. Μπορεί να συνυπάρχει με συναισθηματική ανασφάλεια και έντονη ευαλωτότητα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι τρεις αυτές διαστάσεις δεν είναι απαραίτητα ανεξάρτητες μεταξύ τους. Ένας άνθρωπος μπορεί να εμφανίζει χαρακτηριστικά από περισσότερες από μία.

Μπορούν τελικά οι νάρκισσοι να αλλάξουν;

Το ερώτημα αυτό απασχόλησε τους επιστήμονες που πραγματοποίησαν μια μεγάλη μετα-ανάλυση, η οποία δημοσιεύθηκε στο Psychological Bulletin. Οι ερευνητές ανέλυσαν δεδομένα από 51 διαχρονικά δείγματα, με συνολικά 37.247 συμμετέχοντες, ηλικίας από 8 έως 77 ετών. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι και οι τρεις διαστάσεις του ναρκισσισμού παρουσίαζαν, κατά μέσο όρο, μείωση με την ηλικία.

Η υποχώρηση ήταν μικρότερη στα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την υπεροχή και την ανάγκη για θαυμασμό και μεγαλύτερη στις ανταγωνιστικές και συναισθηματικά ευάλωτες εκφάνσεις.

Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική λεπτομέρεια: παρότι τα επίπεδα ναρκισσισμού μειώνονταν γενικά με την ηλικία, οι σχετικές διαφορές μεταξύ των ανθρώπων παρέμεναν αρκετά σταθερές.

Με άλλα λόγια, κάποιος που εμφάνιζε περισσότερα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά από τους συνομηλίκους του σε μικρότερη ηλικία ήταν πιθανό να συνεχίσει να εμφανίζει σχετικά περισσότερα και αργότερα.

Αυτό σημαίνει ότι η προσωπικότητα μπορεί να μεταβάλλεται, χωρίς απαραίτητα να αλλάζει ριζικά.

Η ηλικία αρκεί για να αλλάξει η συμπεριφορά μας;

Η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι κάθε άνθρωπος με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά θα γίνει πιο συμπονετικός ή συνεργάσιμος μεγαλώνοντας. Ούτε εξηγεί με βεβαιότητα ποιοι παράγοντες ευθύνονται για τις αλλαγές που παρατηρήθηκαν. Η ηλικία, επομένως, δεν αποτελεί εγγύηση προσωπικής αλλαγής.

Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, οι άνθρωποι μπορούν να μάθουν νέους τρόπους συμπεριφοράς. Η καλλιέργεια της ενσυναίσθησης, η αναγνώριση των αναγκών των άλλων και η προσπάθεια αλλαγής δυσλειτουργικών συμπεριφορών μπορούν να αποτελέσουν σημαντικά βήματα.

Σε περιπτώσεις όπου τα χαρακτηριστικά αυτά προκαλούν επίμονες δυσκολίες στις σχέσεις ή στην καθημερινότητα, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τις σχέσεις μας;

Είναι εύκολο να χαρακτηρίσουμε κάποιον «νάρκισσο» όταν μας πληγώνει, μας αγνοεί ή συμπεριφέρεται εγωκεντρικά.

Ωστόσο, μια μεμονωμένη συμπεριφορά δεν αρκεί για να περιγράψει συνολικά την προσωπικότητα ενός ανθρώπου, πόσο μάλλον για να τεθεί μια διάγνωση.

Εξίσου σημαντικό είναι να διαχωρίζουμε τα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, τα οποία μπορεί να εμφανίζονται σε διαφορετικό βαθμό στον γενικό πληθυσμό, από τη ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, η οποία απαιτεί αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας.

Η πιθανότητα αλλαγής δεν σημαίνει, επίσης, ότι οφείλουμε να ανεχόμαστε συμπεριφορές που μας βλάπτουν περιμένοντας ότι κάποια στιγμή θα βελτιωθούν. Η ουσιαστική αλλαγή προϋποθέτει αναγνώριση των δυσκολιών και προσπάθεια από το ίδιο το άτομο.

Τελικά, ο ναρκισσισμός δεν είναι τόσο μονοδιάστατος όσο συχνά πιστεύουμε. Και παρότι τα σχετικά χαρακτηριστικά παρουσιάζουν αξιοσημείωτη σταθερότητα, η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι μπορούν να μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου.


vita.gr