Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, η νοημοσύνη μετριόταν κυρίως μέσα από τεστ, χρονόμετρα και προβλήματα με μία σωστή απάντηση. Όμως η ικανότητα να ανταποκρίνεται κανείς αποτελεσματικά σε αβέβαιες, σύνθετες και απρόβλεπτες καταστάσεις της καθημερινής ζωής δεν χωρά εύκολα σε ένα τεστ IQ. Η λεγόμενη πρακτική νοημοσύνη επιχειρεί να φωτίσει ακριβώς αυτή την πλευρά της ανθρώπινης ικανότητας: το να αντιλαμβανόμαστε τι συμβαίνει, να προσαρμοζόμαστε στις συνθήκες και να επιλέγουμε την κατάλληλη δράση όταν δεν υπάρχει έτοιμη λύση.
Όταν η νοημοσύνη χωρούσε σε ένα χρονόμετρο
Μέχρι πρόσφατα, η έρευνα για τη νοημοσύνη διεξαγόταν, κυριολεκτικά, σε ένα δωμάτιο με ένα χρονόμετρο. Ό,τι μπορούσε να μετρηθεί με σαφήνεια —η ακρίβεια σε μια αναλογία, η ταχύτητα μιας νοητικής περιστροφής ή η ικανότητα συμπλήρωσης μιας αριθμητικής ακολουθίας— έγινε σχεδόν εξ ορισμού αυτό που οι ψυχολόγοι εννοούσαν όταν μιλούσαν για νοημοσύνη.
Δεν επρόκειτο, στην πραγματικότητα, για μια φιλοσοφική θέση σύμφωνα με την οποία η λογική σκέψη υπό τεχνητή χρονική πίεση αποτελεί την πιο αυθεντική έκφραση του ανθρώπινου νου. Ήταν, σε μεγάλο βαθμό, το τμήμα των νοητικών ικανοτήτων που μπορούσε να χωρέσει σε ένα τεστ, να βαθμολογηθεί εύκολα και να συγκριθεί σε μεγάλους πληθυσμούς.
Πολλές άλλες ικανότητες που καθορίζουν το πόσο αποτελεσματικός είναι ένας άνθρωπος στον πραγματικό κόσμο δεν είχαν αντίστοιχο χώρο στη διαδικασία αξιολόγησης. Ανάμεσά τους βρίσκονται η ικανότητα να αντιλαμβάνεται κανείς σωστά μια δύσκολη διαπραγμάτευση, να καταλαβαίνει πότε η επιμονή έχει νόημα και πότε προκαλεί μεγαλύτερη ζημιά, αλλά και να διαχειρίζεται ένα δημόσιο λάθος χωρίς να το επιδεινώνει. Για χρόνια, τέτοιες δεξιότητες θεωρούνταν κάτι ασαφές, γειτονικό προς τη νοημοσύνη, αλλά όχι αναπόσπαστο κομμάτι της.
Η διάκριση αυτή γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στους απαιτητικούς χώρους εργασίας. Ένας νέος επαγγελματίας μπορεί να διαθέτει άριστες σπουδές, εντυπωσιακά προσόντα και ένα εξαιρετικό βιογραφικό, αλλά να αδυνατεί να αντιδράσει όταν μια συνηθισμένη κατάσταση εξελίσσεται απρόβλεπτα. Την ίδια στιγμή, ένας συνάδελφος με λιγότερο εντυπωσιακά τυπικά προσόντα μπορεί να είναι εκείνος στον οποίο όλοι στρέφονται όταν ένας πελάτης είναι εκνευρισμένος, ένα σχέδιο έχει αποτύχει ή πρέπει να ληφθεί μια απόφαση με ελάχιστες διαθέσιμες πληροφορίες.
Το βιογραφικό δεν εξηγεί πάντα αυτή τη διαφορά. Κάποια άλλη μορφή ικανότητας φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο.
Η πρακτική νοημοσύνη και η προσαρμογή στην πραγματικότητα
Ο Αμερικανός ψυχολόγος Robert Sternberg αφιέρωσε μεγάλο μέρος της επιστημονικής του πορείας στην προσπάθεια να δώσει σε αυτή την «άλλη» ικανότητα ένα σαφέστερο θεωρητικό πλαίσιο. Η τριαρχική θεωρία της νοημοσύνης που ανέπτυξε υποστήριξε ότι η αναλυτική σκέψη, την οποία μετρούν κυρίως τα συμβατικά τεστ, αποτελεί μόνο μία από τρεις αλληλένδετες ικανότητες. Δίπλα της τοποθέτησε τη δημιουργική σκέψη και την πρακτική νοημοσύνη.
Η πρακτική νοημοσύνη αφορά την ικανότητα του ανθρώπου να προσαρμόζεται σε ένα περιβάλλον όπως πραγματικά είναι, να προσπαθεί να το μεταβάλει όταν η προσαρμογή δεν αρκεί ή, όταν ούτε η προσαρμογή ούτε η αλλαγή είναι αποτελεσματικές, να αναζητά ένα διαφορετικό περιβάλλον που ταιριάζει καλύτερα στις ανάγκες και στις δυνατότητές του.
Εδώ βρίσκεται μια θεμελιώδης διαφορά από την αναλυτική νοημοσύνη. Στο τυπικό πρόβλημα ενός τεστ υπάρχει συνήθως μια σαφώς προσδιορισμένη ερώτηση και μία ορθή απάντηση. Στην πραγματική ζωή, όμως, τα προβλήματα είναι συχνά ασαφή, οι πληροφορίες ελλιπείς και οι συνέπειες των αποφάσεων πραγματικές.
Η πρακτική νοημοσύνη, επομένως, δεν κρίνεται τόσο από το αν κάποιος μπορεί να βρει τη σωστή απάντηση σε ένα καλά ορισμένο πρόβλημα, όσο από το αν μπορεί να ενεργήσει αποτελεσματικά όταν δεν υπάρχει μία και μοναδική σωστή απάντηση.
Μια διαφορετική μορφή «κοινής λογικής»
Οι ερευνητές έχουν προσπαθήσει να μετρήσουν αυτή τη διάσταση της νοημοσύνης με εργαλεία που βασίζονται σε καταστάσεις της καθημερινής ζωής. Στόχος τους δεν είναι να εξετάσουν αν κάποιος γνωρίζει μια συγκεκριμένη πληροφορία, αλλά αν μπορεί να αναγνωρίσει τις συνέπειες των επιλογών του, να διαβάσει σωστά ένα κοινωνικό περιβάλλον και να προσαρμόσει τη συμπεριφορά του ανάλογα με την περίσταση.
Η πρακτική νοημοσύνη μοιάζει έτσι λιγότερο με μια αποθήκη έτοιμων απαντήσεων και περισσότερο με έναν τρόπο σκέψης. Περιλαμβάνει την ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τι διακυβεύεται, να εκτιμούμε τις αντιδράσεις των άλλων, να επιλέγουμε πόσο άμεσα ή διπλωματικά θα μιλήσουμε και να αναθεωρούμε γρήγορα την αρχική μας εκτίμηση όταν τα δεδομένα την αποδεικνύουν λανθασμένη.
Αυτό μπορεί να εξηγήσει γιατί ένας εκπαιδευτικός που μετακινείται σε έναν διοικητικό ρόλο μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά αποτελεσματικός στη διαχείριση συγκρούσεων. Ή γιατί ένας μουσικός, έχοντας περάσει χρόνια παρατηρώντας σε πραγματικό χρόνο την προσοχή και τις αντιδράσεις του κοινού, μπορεί να διαθέτει αξιοσημείωτη ικανότητα στη διαπραγμάτευση.
Δεν μεταφέρεται απαραίτητα η συγκεκριμένη «συνταγή» που έμαθε κάποιος σε έναν χώρο. Αυτό που μεταφέρεται είναι η βαθύτερη ικανότητα να δημιουργεί γρήγορα μια νέα συνταγή, προσαρμοσμένη στις απαιτήσεις του εκάστοτε περιβάλλοντος.
vita.gr
