Τα Γλυπτά του Παρθενώνα και τα «αόρατα» δεσμά της εποχής μας

Στο ντοκιμαντέρ From Slaves to Bond, ο Alexey Pivovarov επιχειρεί να χαρτογραφήσει τις αόρατες αλλά ισχυρές γραμμές που συνδέουν το αποικιοκρατικό παρελθόν με τις σύγχρονες μορφές οικονομικής και πολιτισμικής εξάρτησης. Μέσα από αρχειακό υλικό, επιτόπια γυρίσματα και συνομιλίες με ακαδημαϊκούς και ειδικούς, η ταινία εξετάζει πώς η ωμή κυριαρχία των αυτοκρατοριών μετασχηματίστηκε, χωρίς να εξαφανιστεί, σε μηχανισμούς επιρροής που εξακολουθούν να διαμορφώνουν τον παγκόσμιο συσχετισμό δυνάμεων.

Στο επίκεντρο της αφήγησης βρίσκεται η Βρετανική Αυτοκρατορία — όχι μόνο ως ιστορικό φαινόμενο, αλλά ως σημείο αναφοράς για τη γέννηση ενός κόσμου όπου η εξουσία, η οικονομία και ο πολιτισμός συνδέονται με τρόπους λιγότερο ορατούς αλλά βαθιά αποτελεσματικούς. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στο Βρετανικό Μουσείο και στα πολιτιστικά αντικείμενα που συγκεντρώθηκαν εκεί από κατακτημένες χώρες, με τα Γλυπτά του Παρθενώνα να λειτουργούν ως εμβληματική περίπτωση ενός ευρύτερου διεθνούς ζητήματος.

Ο δημιουργός του ντοκιμαντέρ είναι γνωστός για την επιμονή του στη δημοσιογραφική έρευνα και για την κινηματογραφική προσέγγιση με την οποία μετατρέπει σύνθετα πολιτικά και ιστορικά ζητήματα σε προσβάσιμες, τεκμηριωμένες αφηγήσεις. Μέσα από το ανεξάρτητο δημοσιογραφικό project «Redaktsiya», το οποίο συγκεντρώνει εκατομμύρια θεατές διεθνώς, έχει διαμορφώσει ένα ύφος που βασίζεται στα γεγονότα, στις πολλαπλές οπτικές και στην αποφυγή εύκολων συμπερασμάτων.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Alexey Pivovarov μιλά στο Newsit.gr για τα ερωτήματα που τον οδήγησαν στη δημιουργία του From Slaves to Bond, για τις δυσκολίες που αντιμετώπισε αγγίζοντας το θέμα της αποικιοκρατικής κληρονομιάς, αλλά και για το τι θα μπορούσε να σηματοδοτήσει σήμερα η επιστροφή πολιτιστικών θησαυρών, όπως τα Γλυπτά του Παρθενώνα.

1. Τι σας ώθησε να δημιουργήσετε το ντοκιμαντέρ From Slaves to Bond; Υπήρξε κάποιο συγκεκριμένο γεγονός ή συνειδητοποίηση που σας οδήγησε να συνδέσετε τον ιστορικό αποικιοκρατισμό με τις σημερινές οικονομικές και πολιτισμικές πραγματικότητες;
   Σήμερα, όταν βρισκόμαστε εκτός των χωρών μας, όλοι επικοινωνούμε στα αγγλικά. Αυτό από μόνο του αποτελεί ένα παγκόσμιο φαινόμενο με ένα ιδιαίτερα βαθύ ιστορικό υπόβαθρο, το οποίο βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρον να εξερευνήσω. Δεν πρόκειται απλώς για μια γλώσσα· είναι μια ζωντανή υποδομή του σύγχρονου κόσμου και η κυριαρχία της αποτελεί άμεση κληρονομιά της αυτοκρατορίας.
   Ένας ακόμη σημαντικός λόγος ήταν η παρατήρηση ότι οι συζητήσεις γύρω από τον σύγχρονο ιμπεριαλισμό και τις αυτοκρατορικές φιλοδοξίες ορισμένων πολιτικών ηγετών έχουν γίνει πλέον καθημερινό φαινόμενο. Σε αυτές τις συζητήσεις, η Βρετανική Αυτοκρατορία λειτουργεί ως το απόλυτο ιστορικό σημείο αναφοράς — υπήρξε η μεγαλύτερη και ισχυρότερη της εποχής της.
   Η ταινία μου είναι ταυτόχρονα μια έρευνα για το πώς αυτή η αυτοκρατορία διαμόρφωσε το παρόν μας, αλλά και μια προειδοποιητική ιστορία για όποιον θα ήθελε να επαναλάβει ένα αντίστοιχο εγχείρημα. Ήθελα να χαρτογραφήσω τις απτές γραμμές που συνδέουν τον ωμό, φυσικό έλεγχο του αποικιοκρατικού.

2. Κατά την έρευνα και τα γυρίσματα του ντοκιμαντέρ, αντιμετωπίσατε αντιστάσεις ή δυσκολίες —θεσμικές, πολιτικές ή ακαδημαϊκές— αγγίζοντας ευαίσθητα ζητήματα όπως η βρετανική αποικιοκρατία και η αφαίρεση πολιτιστικής κληρονομιάς;
   Δεν αντιμετωπίσαμε σοβαρά προβλήματα κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων στο πεδίο. Από την αρχή γνωρίζαμε ότι, πέρα από τη Βρετανία, θα έπρεπε να ταξιδέψουμε στην Ινδία και σε ακόμη μία χώρα που βρίσκεται σε διάλογο με το Λονδίνο για την επιστροφή πολιτιστικών θησαυρών. Υπάρχουν δεκάδες τέτοιες χώρες, όμως ήταν προφανές ότι δεν μπορούσαμε να τις επισκεφθούμε όλες, οπότε περιοριστήκαμε σε λίγες, κομβικές διαδρομές.
   Η μεγαλύτερη θεσμική δυσκολία ήταν η προσπάθεια να εξασφαλίσουμε επίσημα γυρίσματα εντός του ίδιου του Βρετανικού Μουσείου. Αυτό αποδείχθηκε απολύτως αδύνατο. Το ίδρυμα είναι διαβόητο για το ότι απλώς δεν απαντά σε αιτήματα δημοσιογράφων, διατηρώντας μια σχεδόν οχυρωματική στάση άμυνας.
   Ευτυχώς, επιτρέπεται η βιντεοσκόπηση με κινητά τηλέφωνα μέσα στις αίθουσες, και η ποιότητα των σύγχρονων smartphone συχνά ανταγωνίζεται επαγγελματικό εξοπλισμό — ένα «παραθυράκι» που αξιοποιήσαμε με ευγνωμοσύνη και, ομολογουμένως, στρατηγικά. Αυτή ακριβώς η πολιτική μου φάνηκε συμβολική: μια επίφαση διαφάνειας, αλλά βαθιά αντίσταση σε κάθε επίσημο, δομημένο έλεγχο.

3. Η ταινία εξερευνά τη μετάβαση από τη φυσική εκμετάλλευση ανθρώπων σε αυτό που περιγράφετε ως σύγχρονες μορφές “οικονομικής δουλείας”. Πόσο δύσκολο ήταν να τεκμηριώσετε και να αποδώσετε καθαρά αυτή τη σύνδεση;
   Απόλαυσα ιδιαίτερα τις συζητήσεις μου με Βρετανούς ακαδημαϊκούς. Όταν αποφασίσουν να μιλήσουν, το κάνουν με εντυπωσιακή ειλικρίνεια ακόμη και για τα πιο άβολα θέματα, συχνά με έναν ελαφρώς σαρκαστικό τόνο και άριστη γνώση του αντικειμένου τους. Είναι ενδιαφέρον ότι σχεδόν όλοι αντιλαμβάνονται την Αυτοκρατορία ως ένα εξαιρετικά βαρύ κληροδότημα για τη σύγχρονη Βρετανία.
   Υπήρξαν καθοριστικοί στο να μας βοηθήσουν να χαρτογραφήσουμε αυτή τη συνέχεια, δίνοντάς μας πρόσβαση σε κρίσιμα έγγραφα και κατευθύνοντάς μας στις σωστές επιστημονικές πηγές. Η δυσκολία, επομένως, δεν ήταν η έλλειψη ακαδημαϊκής συναίνεσης για τον αντίκτυπο της Αυτοκρατορίας, αλλά το πώς θα ενώναμε οπτικά και αφηγηματικά τα νήματα — από τα ιστορικά λογιστικά βιβλία του δουλεμπορίου έως τα σύγχρονα χρηματοπιστωτικά συστήματα και τις εμπορικές συμφωνίες — ώστε αυτή η συνέχεια να γίνει απτή για τον θεατή.

4. Τι θα σήμαινε στην πράξη για το Βρετανικό Μουσείο η επιστροφή εμβληματικών αντικειμένων, όπως τα Γλυπτά του Παρθενώνα;
   Ολόκληρη η σύλληψη του ντοκιμαντέρ γεννήθηκε από μια ιδέα που μου πρότεινε ένας πολύ καλός φίλος και άναψε αμέσως μέσα μου μια έντονη δημιουργική φλόγα. Είχα επισκεφθεί πολλές φορές το Βρετανικό Μουσείο και πάντα με εντυπωσίαζε ο τεράστιος όγκος των αντικειμένων που είχαν μεταφερθεί εκεί από κατακτημένες χώρες, καθώς και η έντονη προσπάθεια του ιδρύματος να μην τα επιστρέψει.
   Το Βρετανικό Μουσείο αποτέλεσε τον κεντρικό πυλώνα της αφήγησής μας, με τις υπόλοιπες ιστορίες να ξεδιπλώνονται γύρω του σαν κλαδιά από τον κορμό ενός δέντρου. Αυτό ήταν και το πιο λογικό σενάριο, καθώς από κάθε τόπο όπου η Βρετανική Αυτοκρατορία ύψωσε τη σημαία της, κάτι μεταφέρθηκε στο Μουσείο — άλλοτε με περισσότερη, άλλοτε με λιγότερη νομιμότητα, αλλά συχνότερα απλώς με το δίκαιο του ισχυρού.
   Ως κεντρική υπόθεση επιλέξαμε την Ελλάδα. Η ιστορία της Ακρόπολης και της αφαίρεσης των ανεκτίμητων γλυπτών και ζωφόρων του Παρθενώνα από τον λόρδο Έλγιν αποτελεί, από κάθε άποψη, μια υποδειγματική περίπτωση — κλασική και διδακτική. Ακριβώς γι’ αυτό πιστεύω ότι η επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα θα δημιουργούσε ένα από τα σημαντικότερα προηγούμενα διεθνώς, όχι μόνο για το συγκεκριμένο μνημείο αλλά για την παγκόσμια πρακτική συνολικά. Θα ήταν ένα κοσμοϊστορικό γεγονός. Για την Ελλάδα, η συμβολική και πολιτισμική αξία μιας τέτοιας επιστροφής είναι σχεδόν αδύνατον να αποτιμηθεί.

5. Πιστεύετε ότι υποθέσεις όπως η επιστροφή προγονικών λειψάνων σε αυτόχθονες κοινότητες μπορούν να ανοίξουν τον δρόμο για ευρύτερες αποκαταστάσεις πολιτιστικών αγαθών — όπως τα Γλυπτά του Παρθενώνα ή η Στήλη της Ροζέτας — ή πρόκειται για εντελώς διαφορετικά ζητήματα;
   Θα ήθελα να γίνει σαφής η θέση μου: δεν είμαι διεθνολόγος-νομικός ούτε ιστορικός με την αυστηρή ακαδημαϊκή έννοια. Είμαι δημοσιογράφος και δημιουργός ντοκιμαντέρ. Ο ρόλος μου είναι εκείνος του παρατηρητή και αφηγητή.
   Ωστόσο, η προσωπική μου άποψη είναι ότι όλες αυτές οι υποθέσεις συνδέονται άρρηκτα, ως μέρη μιας μεγάλης και συνεχιζόμενης διαδικασίας αποκατάστασης της ιστορικής δικαιοσύνης. Η επιστροφή προγονικών λειψάνων θέτει μια κρίσιμη ηθική αρχή: ότι ορισμένα αντικείμενα δεν είναι απλώς «έργα τέχνης» ή «εκθέματα», αλλά άρρηκτα συνδεδεμένα με τη ζωντανή πολιτισμική και πνευματική ταυτότητα ενός λαού.
   Όταν αυτή η αρχή αναγνωρίζεται και εφαρμόζεται στην πράξη, δημιουργεί ένα εξαιρετικά ισχυρό προηγούμενο. Η συζήτηση μετατοπίζεται από ένα στενά νομικίστικο πλαίσιο σε ένα πεδίο ηθικής, συμφιλίωσης και συνεργασίας. Υπό αυτή την έννοια, η επιστροφή ανθρώπινων λειψάνων —όπως συνέβη πρόσφατα με την πολιτεία Ναγκάλαντ της Ινδίας— μπορεί πράγματι να ανοίξει τον δρόμο και για ευρύτερες επιστροφές πολιτιστικών θησαυρών.