Για να παίξει κανείς καλά σκάκι, δεν αρκεί να γνωρίζει τους κανόνες. Πρέπει να προβλέπει πιθανές κινήσεις του αντιπάλου, να εξετάζει διαφορετικά σενάρια και τις συνέπειές τους, να αξιολογεί συνεχώς τη θέση του και τελικά να αποφασίζει ποια είναι η καλύτερη κίνηση.
Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που το σκάκι έχει συνδεθεί εδώ και χρόνια με τη νοημοσύνη. Ωστόσο, το γεγονός ότι οι καλοί σκακιστές τείνουν να έχουν καλύτερες επιδόσεις σε ορισμένες γνωστικές δοκιμασίες δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το ίδιο το παιχνίδι τούς έκανε πιο έξυπνους.
Σκάκι και νοημοσύνη: Τι γνωρίζουμε μέχρι σήμερα
Μεγάλη μετα-ανάλυση έχει δείξει ότι η ικανότητα στο σκάκι παρουσιάζει μέτρια συσχέτιση με ορισμένες γνωστικές ικανότητες, όπως η ρευστή συλλογιστική, η βραχυπρόθεσμη μνήμη και η αριθμητική ικανότητα. Με απλά λόγια, οι άνθρωποι που παίζουν καλύτερα σκάκι τείνουν να έχουν και καλύτερες επιδόσεις σε ορισμένα γνωστικά τεστ.
Υπάρχει, όμως, ένα βασικό ερώτημα: τι προηγείται;
Είναι πιθανό το σκάκι να ενισχύει ορισμένες νοητικές δεξιότητες. Είναι όμως εξίσου πιθανό άνθρωποι που ήδη διαθέτουν ισχυρότερες γνωστικές ικανότητες να έχουν μεγαλύτερη ευκολία να μάθουν και να εξελιχθούν στο παιχνίδι.
Γι’ αυτό και οι επιστήμονες δεν μπορούν να συμπεράνουν από αυτές τις συσχετίσεις ότι το σκάκι αυξάνει τη νοημοσύνη ή το IQ.
Μπορεί η εκμάθηση σκακιού να βελτιώσει άλλες δεξιότητες;
Για να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα, ερευνητές έχουν πραγματοποιήσει μελέτες στις οποίες παιδιά κάνουν συστηματικά μαθήματα σκακιού και στη συνέχεια αξιολογούνται σε γνωστικές δεξιότητες και σχολικές επιδόσεις.
Μετα-ανάλυση 24 τέτοιων μελετών εντόπισε ορισμένα οφέλη, ιδιαίτερα στις επιδόσεις στα μαθηματικά. Ωστόσο, σύμφωνα με τους ερευνητές, οι μελέτες παρουσίαζαν σημαντικούς μεθοδολογικούς περιορισμούς. Αυτό δυσκολεύει να γνωρίζουμε πόσο από το παρατηρούμενο όφελος οφείλεται πραγματικά στο σκάκι και πόσο σε άλλους παράγοντες.
Επομένως, μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν ισχυρές αποδείξεις ότι το να παίζουμε σκάκι μάς κάνει γενικά πιο έξυπνους ή αυξάνει το IQ μας.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι το παιχνίδι δεν έχει γνωστική αξία.
Τι «γυμνάζει» πραγματικά το σκάκι;
Κάθε παρτίδα μάς αναγκάζει να εξασκούμε επανειλημμένα συγκεκριμένες δεξιότητες.
Χρειάζεται να προσέχουμε λεπτομέρειες, να συγκρατούμε πληροφορίες, να σκεφτόμαστε αρκετές πιθανές εκβάσεις και να παίρνουμε αποφάσεις χωρίς να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι θα κάνει ο αντίπαλος.
Παράλληλα, μια κίνηση που φαινόταν σωστή πριν από λίγα λεπτά μπορεί να πάψει να έχει νόημα μόλις αλλάξει η θέση στη σκακιέρα. Αυτό απαιτεί γνωστική ευελιξία: την ικανότητα να εγκαταλείπουμε ένα σχέδιο όταν οι συνθήκες αλλάζουν και να προσαρμοζόμαστε στα νέα δεδομένα.
Το παιχνίδι επίσης μας φέρνει συνεχώς αντιμέτωπους με τα λάθη μας. Μια βιαστική απόφαση μπορεί να κοστίσει μια παρτίδα, ενώ η υπερβολική αυτοπεποίθηση μετά από ένα λάθος του αντιπάλου μπορεί να οδηγήσει σε δικό μας σφάλμα.
Το μυαλό σκέφτεται πριν ενεργήσει
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του σκακιού είναι ότι κάθε επιλογή έχει συνέπειες. Δεν αρκεί να αναρωτηθούμε «τι κερδίζω με αυτή την κίνηση;». Χρειάζεται ταυτόχρονα να σκεφτούμε τι αφήνουμε απροστάτευτο ή ποια δυνατότητα δίνουμε στον αντίπαλο.
Με αυτή την έννοια, το σκάκι αποτελεί συνεχή άσκηση στη λήψη αποφάσεων υπό αβεβαιότητα. Ο παίκτης καλείται να συγκρίνει διαφορετικές επιλογές, να αξιολογήσει πιθανότητες και να αποδεχθεί ότι ακόμη και η καλύτερη απόφαση δεν εγγυάται πάντα το επιθυμητό αποτέλεσμα.
Παράλληλα, μαθαίνει ότι ένα καλό σχέδιο δεν είναι απαραίτητα ένα άκαμπτο σχέδιο. Η ικανότητα να αλλάζουμε στρατηγική όταν αλλάζουν οι συνθήκες αποτελεί βασικό μέρος του παιχνιδιού.
Άρα, μας κάνει το σκάκι πιο έξυπνους;
Η επιστημονική απάντηση προς το παρόν είναι: δεν μπορούμε να το πούμε με βεβαιότητα.
Η καλή επίδοση στο σκάκι συνδέεται με γνωστικές ικανότητες όπως η συλλογιστική, η μνήμη και η αριθμητική ικανότητα, ενώ η εκμάθησή του μπορεί να σχετίζεται με ορισμένα οφέλη, ιδιαίτερα σε επιμέρους ακαδημαϊκές δεξιότητες. Όμως δεν υπάρχουν αρκετά ισχυρά στοιχεία ότι τα οφέλη αυτά μεταφέρονται συνολικά στη γενική νοημοσύνη.
Ίσως, επομένως, το μεγαλύτερο κέρδος από το σκάκι να μην είναι ότι μας «ανεβάζει» το IQ. Είναι ότι μας βάζει ξανά και ξανά να συγκεντρωνόμαστε, να προβλέπουμε, να αξιολογούμε, να κάνουμε λάθη και να προσαρμοζόμαστε. Και αυτή από μόνη της είναι μια αρκετά απαιτητική προπόνηση για το μυαλό.
vita.gr
