Όταν παίρνουμε μια απόφαση, πιστεύουμε συνήθως ότι ακολουθούμε τις προτιμήσεις μας. Μας αρέσει κάτι, άρα το επιλέγουμε. Όμως νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Communications Psychology προτείνει μια πιο σύνθετη εικόνα: οι επιλογές μας δεν αντικατοπτρίζουν μόνο τις προτιμήσεις μας, τις διαμορφώνουν.
Με απλά λόγια, αν επιλέξουμε κάτι αρκετές φορές, ο εγκέφαλος αρχίζει να το αντιμετωπίζει ως πιο επιθυμητό, πιο «σίγουρο» και πιο σωστό, ακόμη κι όταν αντικειμενικά δεν είναι καλύτερο.
Η επανάληψη παίρνει το τιμόνι
Ερευνητές από το TU Dresden μελέτησαν 351 ενήλικες, ηλικίας περίπου 32 ετών κατά μέσο όρο, μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας πειραμάτων. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να κάνουν επαναλαμβανόμενες επιλογές ανάμεσα σε εναλλακτικές με διαφορετικές πιθανότητες ανταμοιβής (μικρά χρηματικά ποσά).
Στην πρώτη φάση («φάση μάθησης»), μάθαιναν σταδιακά ποιες επιλογές απέδιδαν περισσότερο. Για παράδειγμα, σε ένα πλαίσιο μπορούσαν να επιλέξουν ανάμεσα σε μια επιλογή με 70% πιθανότητα κέρδους και μια με 20%. Σε άλλο πλαίσιο, η διαφορά ήταν μικρότερη (70% έναντι 50%).
Στη δεύτερη φάση («φάση μεταφοράς»), οι επιλογές συνδυάστηκαν με νέους τρόπους. Κάποιες φορές, δύο εναλλακτικές είχαν ακριβώς την ίδια αναμενόμενη αξία, καμία δεν ήταν αντικειμενικά καλύτερη.
Κι όμως, οι συμμετέχοντες έτειναν να επιλέγουν εκείνη που είχαν διαλέξει συχνότερα στο παρελθόν, ανεξάρτητα από το πόσο είχε πραγματικά αποδώσει.
Η ομάδα επανέλυσε και έξι προηγούμενες μελέτες, φτάνοντας συνολικά σε δεδομένα άνω των 700 ατόμων. Το μοτίβο επαναλήφθηκε: η συχνότητα επιλογής προέβλεπε τη μελλοντική προτίμηση.
Όταν η επανάληψη «νικά» το κέρδος
Σε ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα, οι ερευνητές εξέτασαν περιπτώσεις όπου κάποιοι συμμετέχοντες προτιμούσαν επιλογές που οδηγούσαν σε απώλεια χρημάτων αντί για επιλογές με κέρδος. Τι κοινό είχαν αυτές οι «παράδοξες» επιλογές; Είχαν επιλεγεί περισσότερες φορές στη φάση μάθησης.
Η επανάληψη δεν επηρέασε μόνο τη συμπεριφορά. Όσοι είχαν διαλέξει μια επιλογή πιο συχνά, την αξιολόγησαν εκ των υστέρων ως πιο πολύτιμη και δήλωσαν μεγαλύτερη βεβαιότητα ότι ήταν η σωστή.
Με άλλα λόγια: διαλέγεις κάτι συχνά και αρχίζει να σου φαίνεται καλύτερο, ακόμη κι αν τα δεδομένα λένε το αντίθετο.
Ένα απλό μοντέλο που εξηγεί τις επιλογές μας
Οι ερευνητές ανέπτυξαν ένα υπολογιστικό μοντέλο βασισμένο σε δύο μόνο αρχές:
Μαθαίνουμε από την ανταμοιβή.
Τείνουμε να επαναλαμβάνουμε ό,τι έχουμε ήδη επιλέξει.
Κάθε φορά που κάποιος διάλεγε μια επιλογή, αυξανόταν η πιθανότητα να την ξαναδιαλέξει στο μέλλον. Κάθε φορά που την προσπερνούσε, η «ελκτική της δύναμη» μειωνόταν.
Το μοντέλο αυτό αποδείχθηκε εξίσου ή περισσότερο αποτελεσματικό από πιο σύνθετες θεωρίες λήψης αποφάσεων. Και έχει ένα πλεονέκτημα: δεν απαιτεί πλήρη γνώση όλων των εναλλακτικών. Αρκεί αυτό που είναι πάντα διαθέσιμο.
Γιατί ο εγκέφαλος λειτουργεί έτσι;
Η επανάληψη μειώνει το γνωστικό φορτίο. Όσο πιο συχνά επιλέγουμε κάτι, τόσο λιγότερη σκέψη απαιτεί η επόμενη απόφαση. Σε σύνθετα περιβάλλοντα με πολλές επιλογές, ο εγκέφαλος φαίνεται να βασίζεται περισσότερο σε αυτή τη «συντόμευση».
Ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, ο ψυχολόγος Edward Thorndike είχε διατυπώσει τον «Νόμο της Άσκησης»: οι επαναλαμβανόμενες πράξεις ενισχύονται. Η νέα έρευνα προσθέτει μια σύγχρονη διάσταση: η επανάληψη δεν ενισχύει μόνο τη συμπεριφορά, αναδιαμορφώνει αυτό που νομίζουμε ότι προτιμούμε.
Το αισιόδοξο στοιχείο; Η επίγνωση. Αν η επανάληψη μπορεί να δημιουργήσει προτίμηση, τότε και η συνειδητή αλλαγή επιλογών μπορεί, σταδιακά, να δημιουργήσει νέες.
vita.gr
