Αν υπάρχει ένα κόμμα στη μεταπολιτευτική ιστορία που επιβεβαιώνει τη διαχρονική σχέση της ελληνικής Αριστεράς με τις διασπάσεις, αυτό είναι ο ΣΥΡΙΖΑ. Ένας πολιτικός οργανισμός που γεννήθηκε μέσα από ρήξεις, αναπτύχθηκε ως συμμαχία διαφορετικών ιδεολογικών ρευμάτων, κατέκτησε την εξουσία υποσχόμενος να ανατρέψει το πολιτικό κατεστημένο και τελικά εξελίχθηκε σε έναν πολιτικό χώρο από τον οποίο προέκυψαν αλλεπάλληλοι νέοι σχηματισμοί.
Η ίδρυση της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης (ΕΛΑΣ) από τον Αλέξη Τσίπρα δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη σταθμό αυτής της πορείας. Συνιστά το πιο χαρακτηριστικό ίσως παράδοξο της ιστορίας του κόμματος: ο άνθρωπος που ταυτίστηκε όσο κανείς άλλος με την άνοδο, την κυβερνητική πορεία και την πολιτική κυριαρχία του ΣΥΡΙΖΑ, είναι εκείνος που κλείνει οριστικά τον κύκλο του και ανοίγει έναν νέο.
Η ιστορία, άλλωστε, είχε ξεκινήσει πολύ πριν από την εκλογική έκρηξη της περιόδου των μνημονίων.
Η πρώτη μεγάλη ρήξη
Η αφετηρία βρίσκεται στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν το ΚΚΕ αποχώρησε από τον Συνασπισμό της Αριστεράς και της Προόδου. Από εκείνη τη διάσπαση γεννήθηκε ο Συνασπισμός ως αυτόνομο κόμμα, μέσα στο οποίο συνυπήρχαν διαφορετικές σχολές σκέψης, από τους ανανεωτικούς αριστερούς έως τις πιο ριζοσπαστικές τάσεις.
Το 2004 δημιουργήθηκε ο ΣΥΡΙΖΑ ως συμμαχία δεκάδων οργανώσεων της Αριστεράς, με βασικό κορμό τον Συνασπισμό. Ήταν ένα πολιτικό εγχείρημα που από τη φύση του κουβαλούσε αντιθέσεις. Εκείνη την περίοδο κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι λίγα χρόνια αργότερα θα βρισκόταν στην κυβέρνηση της χώρας.
Στο επίκεντρο βρέθηκε σταδιακά ο Αλέξης Τσίπρας. Τον είχε αναδείξει πολιτικά ο Αλέκος Αλαβάνος, ο οποίος είδε στο πρόσωπο του νεαρού μηχανικού τη δυνατότητα ανανέωσης της Αριστεράς. Η σχέση τους, ωστόσο, δεν έμελλε να διαρκέσει. Όταν ο Τσίπρας άρχισε να αποκτά αυτόνομο πολιτικό βάρος, οι δρόμοι τους χώρισαν.
Ο Αλαβάνος αποχώρησε το 2010, ιδρύοντας αρχικά το Μέτωπο Αλληλεγγύης και Ανατροπής και στη συνέχεια το «Σχέδιο Β’», εκφράζοντας το αντιευρωπαϊκό ρεύμα της εποχής. Ήταν η πρώτη προσωπική και πολιτική ρήξη που σημάδεψε την πορεία του μελλοντικού πρωθυπουργού.
Ο Κουβέλης και η πρώτη διάσπαση εξουσίας
Την ίδια χρονιά αποχώρησε και η Ανανεωτική Πτέρυγα του Φώτη Κουβέλη.
Η δημιουργία της Δημοκρατικής Αριστεράς αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη οργανωμένη διάσπαση του χώρου. Ο Κουβέλης θεωρούσε ότι ο ΣΥΡΙΖΑ ακολουθούσε ολοένα πιο συγκρουσιακή και αντισυστημική γραμμή, ενώ ο ίδιος επιδίωκε μια ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατική κατεύθυνση.
Η ΔΗΜΑΡ κατέγραψε αξιοσημείωτη εκλογική επιτυχία το 2012, συμμετείχε στην κυβέρνηση Σαμαρά και για ένα διάστημα έδειξε να αποτελεί εναλλακτικό πόλο για τους κεντροαριστερούς ψηφοφόρους. Η πορεία της όμως αποδείχθηκε βραχύβια. Ο ΣΥΡΙΖΑ απορρόφησε μεγάλο μέρος της κοινωνικής επιρροής της, ενώ αρκετά στελέχη της επέστρεψαν αργότερα στον χώρο της Κουμουνδούρου.
Η ΔΗΜΑΡ κατέγραψε αξιοσημείωτη εκλογική επιτυχία το 2012, συμμετείχε στην κυβέρνηση Σαμαρά και για ένα διάστημα έδειξε να αποτελεί εναλλακτικό πόλο για τους κεντροαριστερούς ψηφοφόρους. Η πορεία της όμως αποδείχθηκε βραχύβια. Ο ΣΥΡΙΖΑ απορρόφησε μεγάλο μέρος της κοινωνικής επιρροής της, ενώ αρκετά στελέχη της επέστρεψαν αργότερα στον χώρο της Κουμουνδούρου.
Η εξουσία και η διάσπαση του 2015
Η πιο καθοριστική στιγμή ήρθε το καλοκαίρι του 2015.
Ο Αλέξης Τσίπρας είχε οδηγήσει τον ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία, έχοντας συγκροτήσει μια ετερόκλητη συμμαχία τάσεων και προσώπων. Δίπλα του συνυπήρχαν ο Παναγιώτης Λαφαζάνης, η Ζωή Κωνσταντοπούλου, ο Γιάνης Βαρουφάκης, ο Νίκος Βούτσης, ο Ευκλείδης Τσακαλώτος και δεκάδες ακόμη στελέχη που είχαν διαφορετικές αντιλήψεις για το μέλλον της χώρας.
Το δημοψήφισμα του Ιουλίου και η υπογραφή του τρίτου μνημονίου λειτούργησαν ως σημείο καμπής.
Ο Παναγιώτης Λαφαζάνης αποχώρησε ιδρύοντας τη Λαϊκή Ενότητα, παίρνοντας μαζί του σχεδόν ολόκληρη την Αριστερή Πλατφόρμα. Για πρώτη φορά ο ΣΥΡΙΖΑ έχανε ένα οργανωμένο ιδεολογικό ρεύμα που εκπροσωπούσε την επιλογή της ρήξης με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς.
Λίγους μήνες αργότερα ακολούθησε η Ζωή Κωνσταντοπούλου. Η πρώην Πρόεδρος της Βουλής μετέτρεψε τη σύγκρουσή της με τον Τσίπρα σε μόνιμη πολιτική ταυτότητα και δημιούργησε την Πλεύση Ελευθερίας. Σε αντίθεση με άλλες διασπάσεις της εποχής, το εγχείρημά της αποδείχθηκε ανθεκτικό. Χρειάστηκαν αρκετά χρόνια, όμως τελικά η Πλεύση κατάφερε όχι μόνο να επιστρέψει στη Βουλή αλλά και να εξελιχθεί σε έναν από τους βασικούς εκφραστές της αντισυστημικής ψήφου.
Ο Βαρουφάκης και το ευρωπαϊκό πείραμα
Ο τρίτος μεγάλος πρωταγωνιστής της περιόδου ήταν ο Γιάνης Βαρουφάκης.
Ο πρώην υπουργός Οικονομικών ακολούθησε δική του διαδρομή. Το 2018 ίδρυσε το ΜέΡΑ25, επιχειρώντας να μεταφέρει στην Ελλάδα το πανευρωπαϊκό εγχείρημα του DiEM25.
Σε αντίθεση με τη ΛΑΕ, το κόμμα του κατόρθωσε να εισέλθει στη Βουλή το 2019, προσφέροντας μια διαφορετική εκδοχή της ριζοσπαστικής Αριστεράς. Η κοινοβουλευτική του παρουσία αποδείχθηκε προσωρινή, όμως το ΜέΡΑ25 παραμένει έως σήμερα ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πολιτικά «παρακλάδια» που γεννήθηκαν από τη διακυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ.
Η εποχή μετά τον Τσίπρα
Η πραγματική αποσύνθεση του ΣΥΡΙΖΑ άρχισε μετά την παραίτηση του Αλέξη Τσίπρα από την ηγεσία το καλοκαίρι του 2023.
Η εκλογή του Στέφανου Κασσελάκη προκάλεσε σοκ στο εσωτερικό του κόμματος. Για πρώτη φορά η ηγεσία περνούσε σε ένα πρόσωπο εκτός των παραδοσιακών μηχανισμών της Αριστεράς.
Οι αντιδράσεις ήταν άμεσες.
Ο Ευκλείδης Τσακαλώτος, η Έφη Αχτσιόγλου, ο Δημήτρης Τζανακόπουλος, ο Νάσος Ηλιόπουλος, η Σία Αναγνωστοπούλου και άλλα κορυφαία στελέχη αποχώρησαν και συγκρότησαν τη Νέα Αριστερά υπό τον Αλέξη Χαρίτση. Ήταν η πρώτη φορά που ένα τόσο μεγάλο τμήμα της γενιάς που κυβέρνησε τη χώρα εγκατέλειπε συλλογικά τον ΣΥΡΙΖΑ.
Λίγους μήνες αργότερα ακολούθησε ο Πέτρος Κόκκαλης με τον «Κόσμο», εκφράζοντας ένα περισσότερο οικολογικό και φιλοευρωπαϊκό ρεύμα.
Η διάσπαση του Κασσελάκη
Η ειρωνεία της ιστορίας ήταν ότι ο ίδιος ο Στέφανος Κασσελάκης βίωσε τελικά όσα είχαν βιώσει οι προκάτοχοί του.
Μετά από έναν χρόνο συνεχών συγκρούσεων, καθαιρέθηκε από την ηγεσία και αποχώρησε από το κόμμα, δημιουργώντας δικό του πολιτικό φορέα. Το Κίνημα Δημοκρατίας, το οποίο στη συνέχεια μετονομάστηκε σε Δημοκράτες, αποτέλεσε άλλη μία προσθήκη στον συνεχώς διευρυνόμενο κατάλογο των κομμάτων που γεννήθηκαν από τα σπλάχνα της Κουμουνδούρου.
Ο τελευταίος κρίκος
Και κάπως έτσι η ιστορία έφτασε στον πιο απρόσμενο σταθμό της.
Τον Μάιο του 2026, ο Αλέξης Τσίπρας παρουσίασε την Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη, κλείνοντας οριστικά τον κύκλο που άνοιξε σχεδόν είκοσι χρόνια νωρίτερα όταν ένας νεαρός πολιτικός αναλάμβανε την ηγεσία του Συνασπισμού.
Από τον Κουβέλη και τον Αλαβάνο μέχρι τον Λαφαζάνη, την Κωνσταντοπούλου, τον Βαρουφάκη, τον Χαρίτση και τον Κασσελάκη, σχεδόν κάθε σημαντικό πολιτικό πρόσωπο που πρωταγωνίστησε στην πορεία του ΣΥΡΙΖΑ ακολούθησε κάποια στιγμή διαφορετικό δρόμο.
Το αποτέλεσμα είναι μοναδικό για τα ελληνικά δεδομένα. Ένα κόμμα που γεννήθηκε ως άθροισμα συνιστωσών εξελίχθηκε σταδιακά σε γεννήτρια νέων κομμάτων. Και μια παράταξη που οικοδομήθηκε πάνω στην ιδέα της ενότητας της Αριστεράς κατέληξε να αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαρκούς πολυδιάσπασής της. Οι ιδεολογικές αποκλίσεις, οι διαφορετικές αντιλήψεις για τη στρατηγική του χώρου, αλλά και οι προσωπικές διαδρομές των πρωταγωνιστών του αποδείχθηκαν ισχυρότερες από τους συνεκτικούς δεσμούς που διαμόρφωσαν την κοινή τους πορεία αλλά και τις ευθύνης που έφεραν απέναντι στον κόσμο που εκπροσωπούσαν. Και μετά την ίδρυση της ΕΛΑΣ από τον πρώην πρωθυπουργό της «κυβερνώσας Αριστεράς», ο ΣΥΡΙΖΑ φαίνεται να βρίσκεται και πάλι στο σταυροδρόμι της διάσπασης.
Το μεγαλύτερο ίσως παράδοξο είναι ότι ο Αλέξης Τσίπρας, ο πολιτικός που αναδείχθηκε μέσα από τη λογική των συνθέσεων, των συμμαχιών και της συνύπαρξης διαφορετικών ρευμάτων της Αριστεράς κάτω από κοινή πολιτική στέγη, επιλέγει σήμερα, με την ίδρυση της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης, ένα μοντέλο οργάνωσης με σαφώς προσωποπαγή χαρακτηριστικά.
Κλείνει έτσι έναν κύκλο που ξεκίνησε με τη στρατηγική των συγκλίσεων και ανοίγει έναν νέο, στον οποίο το πολιτικό βάρος φαίνεται να μετατοπίζεται από τα συλλογικά σχήματα στο πρόσωπο του ιδρυτή τους. Ένα ακόμη κεφάλαιο σε μια ιστορία όπου οι διασπάσεις αποδείχθηκαν συχνά πιο ισχυρές από τις συνθέσεις, αναδεικνύοντας τη δυσκολία του χώρου να ισορροπήσει ανάμεσα στις αξιακές του αναφορές, την επαφή με την κοινωνική του βάση και την πίεση της πολιτικής ενσωμάτωσης.
To άρθρο Η ιστορία των διασπάσεων που σημάδεψαν τον ΣΥΡΙΖΑ: Από τον Αλαβάνο και τον Συνασπισμό έως τον Τσίπρα και την ΕΛΑΣ δημοσιεύτηκε στο NewsIT .
Πηγή
