Ας κλείσουμε για λίγο τα μάτια μας για να κάνουμε εικόνα τα παρακάτω δύο σενάρια:
1. Βρισκόμαστε κολλημένοι στην κίνηση. Γύρω μας κορναρίσματα, φώτα, τσιμέντο και δεκάδες άνθρωποι που κινούνται βιαστικά. Το κινητό δονείται διαρκώς και το μυαλό μας τρέχει από τη μία υποχρέωση στην άλλη.
2. Βρισκόμαστε μόνοι μπροστά στη θάλασσα. Το βλέμμα μας χάνεται στη γραμμή του ορίζοντα και δεν υπάρχει τίποτα άλλο πέρα από το ασταμάτητο πηγαινέλα των κυμάτων και το γαλήνιο ψίθυρο του νερού.
Ποια από τις δύο εικόνες μάς έκανε να χαλαρώσουμε έστω και για μία στιγμή; Η απάντηση είναι προφανής γιατί το μυαλό μας αναγνωρίζει ενστικτωδώς τι έχει πραγματικά ανάγκη. Η αντίθεση αυτή μας υπενθυμίζει ότι η καθημερινή πίεση και οι ασταμάτητοι ρυθμοί της πόλης μάς αποσυνδέουν από το φυσικό μας περιβάλλον. Η ηρεμία που νιώσαμε στη δεύτερη εικόνα δεν είναι τυχαία. Αυτό ακριβώς υποστηρίζει η Blue Mind Theory, η θεωρία που συνδυάζει γνώσεις από τη νευροεπιστήμη, την ψυχολογία, την περιβαλλοντική ιατρική και τη βιολογία, επιχειρώντας να εξηγήσει γιατί οι άνθρωποι αισθάνονται πιο γαλήνιοι όταν βρίσκονται κοντά στο νερό.
Code Red
Εάν μπορούσαμε να δούμε τον εγκέφαλο ενός σύγχρονου ανθρώπου σαν πίνακα ελέγχου αεροδρομίου, θα αντικρίζαμε εκατοντάδες κόκκινα φωτάκια να αναβοσβήνουν ταυτόχρονα:
- Emails
- Ειδοποιήσεις
- Προθεσμίες
- Κίνηση
- Λογαριασμοί
- Ανησυχίες
Εξελιχθήκαμε για να εντοπίζουμε κινδύνους στην άγρια φύση, αλλά σήμερα ο εγκέφαλός μας βλέπει «απειλές» παντού και βρίσκεται διαρκώς σε κατάσταση συναγερμού. Αυτή η διαδικασία απαιτεί τη λεγόμενη «κατευθυνόμενη προσοχή», ένα γνωστικό πόρο που εξαντλείται όσο περνά η ημέρα.
Τα φυσικά περιβάλλοντα προσφέρουν κάτι διαφορετικό. Προσελκύουν την προσοχή μας με έναν τρόπο που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «ήπια γοητεία» (soft fascination).
Το οπτικό υπερθέαμα της φύσης
Το νερό λειτουργεί σαν ένας τεράστιος ζωντανός καθρέφτης του ουρανού. Αντιγράφει τα χρώματα του ηλιοβασιλέματος, των σύννεφων και των άστρων, διπλασιάζοντας την ομορφιά του τοπίου. Ας σκεφτούμε πόσο γρήγορα βαριόμαστε σχεδόν τα πάντα. Ένα βίντεο λίγων λεπτών. Μια ανάρτηση στα social media. Ένα τραγούδι που ακούσαμε πολλές φορές. Κι όμως, μπορούμε να κοιτάμε τα κύματα για ώρες. Γιατί άραγε;
Η απάντηση κρύβεται σε μια ιδιότητα του νερού που οι επιστήμονες θεωρούν σχεδόν ιδανική για τον ανθρώπινο εγκέφαλο: Δεν είναι ποτέ ίδιο, αλλά δεν είναι και ποτέ εντελώς διαφορετικό. Κάθε κύμα είναι μοναδικό. Κάθε κίνηση του νερού είναι απρόβλεπτη. Κι όμως, το συνολικό μοτίβο παραμένει οικείο και ασφαλές. Ο εγκέφαλος λατρεύει αυτού του είδους τα ερεθίσματα. Είναι αρκετά σύνθετα ώστε να κρατούν το ενδιαφέρον του και αρκετά προβλέψιμα ώστε να μην τον αγχώνουν.
Υπάρχει όμως κι ένας ακόμα λόγος που η θάλασσα ασκεί τόσο ισχυρή επίδραση πάνω μας και αυτός δεν είναι άλλος από τον ορίζοντα. Στις περισσότερες καθημερινές συνθήκες η όρασή μας περιορίζεται. Κτίρια. Τοίχοι. Οθόνες. Αυτοκίνητα. Η θάλασσα προσφέρει κάτι που ο εγκέφαλος συναντά όλο και πιο σπάνια: απεριόριστο οπτικό πεδίο. Όταν το βλέμμα ταξιδεύει μέχρι τον ορίζοντα, μειώνεται η ανάγκη για συνεχή εστίαση σε μικρές λεπτομέρειες. Οι οφθαλμοί χαλαρώνουν και μαζί τους φαίνεται να χαλαρώνει και ένα μέρος της νοητικής έντασης.
Εκεί όπου σκάει το κύμα
Οι ήχοι της φύσης διαφέρουν σημαντικά από τους θορύβους του αστικού περιβάλλοντος. Οι κόρνες, οι σειρήνες και οι απότομοι, δυνατοί κρότοι ενεργοποιούν μηχανισμούς εγρήγορσης επειδή ο εγκέφαλος τους ερμηνεύει ως πιθανά σήματα κινδύνου. Αντίθετα, ο φλοίσβος της θάλασσας χαρακτηρίζεται από προβλέψιμες και επαναλαμβανόμενες διακυμάνσεις. Αυτός ο ρυθμός φαίνεται να συμβάλλει στην ενεργοποίηση του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος, του τμήματος εκείνου που σχετίζεται με τη χαλάρωση, την πέψη και την αποκατάσταση του οργανισμού.Έρευνες έχουν δείξει ότι η έκθεση σε φυσικούς ήχους μπορεί να συνδέεται με χαμηλότερα επίπεδα στρες, μειωμένο καρδιακό ρυθμό και καλύτερη υποκειμενική αίσθηση ευεξίας.
Ένα αρχαίο ένστικτο
Ορισμένοι επιστήμονες προτείνουν ότι η έλξη μας προς το νερό ίσως έχει βαθιές εξελικτικές ρίζες. Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, η ζωή εξαρτιόταν από την ύπαρξη νερού. Όπου υπήρχε νερό, υπήρχε τροφή, καλλιέργεια, ζωή. Οι πρόγονοί μας που έλκονταν από τέτοια περιβάλλοντα είχαν περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσουν και να αποκτήσουν απογόνους.
Ο εγκέφαλός μας ενδέχεται να εξελίχθηκε ώστε να θεωρεί αυτά τα περιβάλλοντα ασφαλή και ελκυστικά. Εάν αυτή η υπόθεση ευσταθεί, τότε η ηρεμία που νιώθουμε μπροστά στη θάλασσα ίσως δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα, αλλά ένα αποτύπωμα εκατοντάδων χιλιάδων ετών ανθρώπινης εξέλιξης.
Ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος από νερό
Από βιολογική και χημική άποψη, ο άνθρωπος είναι στην πραγματικότητα ένα ον βαθιά συνδεδεμένο με το υγρό στοιχείο, καθώς το νερό αποτελεί το βασικότερο δομικό συστατικό της ζωής μας. Κατά μέσο όρο, το 60% του βάρους ενός ενήλικου ατόμου αποτελείται από νερό, ενώ σε κυτταρικό επίπεδο, εάν μετρήσουμε τα μόρια του σώματός μας, σχεδόν το 99% από αυτά είναι μόρια νερού. Μέσω του νερού επιτελούνται όλες οι ζωτικές λειτουργίες, από τη μεταφορά οξυγόνου και θρεπτικών συστατικών μέχρι τη ρύθμιση της θερμοκρασίας και την επικοινωνία των νευρώνων στον εγκέφαλο.
Ίσως, λοιπόν, η έλξη του ανθρώπου για τη θάλασσα να είναι μια υποσυνείδητη επιστροφή στο στοιχείο από το οποίο προέρχεται και εξαρτάται η ίδια του η ύπαρξη.
Η ροή της σκέψης μας
Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι οι μεγάλες ιδέες γεννιούνται όταν συγκεντρωνόμαστε περισσότερο. Η επιστήμη δείχνει ότι συχνά συμβαίνει το αντίθετο. Οι καλύτερες ιδέες εμφανίζονται όταν ο νους μας περιπλανιέται. Στο ντους.
Στις όχθες ενός ποταμού. Στη θέα ενός καταρράκτη.
Όταν δεν είμαστε υποχρεωμένοι να λύνουμε προβλήματα, ο εγκέφαλος περνά σε μια κατάσταση ελεύθερης σύνδεσης σκέψεων. Αναμνήσεις, εμπειρίες και πληροφορίες συνδυάζονται με νέους τρόπους.
Με επιστημονικούς όρους, όταν ο εγκέφαλος δεν είναι απασχολημένος με απαιτητικές γνωστικές εργασίες, ενεργοποιείται ένα δίκτυο περιοχών που ονομάζεται «Default Mode Network». Το δίκτυο αυτό σχετίζεται με τον αναστοχασμό, τη δημιουργικότητα, τη φαντασία και τη σύνδεση διαφορετικών ιδεών.
Δεν είναι τυχαίο το ότι τόσοι συγγραφείς, ποιητές και επιστήμονες έχουν περιγράψει τη θάλασσα ως πηγή έμπνευσης. Η επιστήμη επιβεβαιώνει αυτό που οι δημιουργοί ένιωθαν πάντα διαισθητικά: ότι το νερό μάς ηρεμεί, μας θεραπεύει και ξεκλειδώνει τις πιο βαθιές μας σκέψεις. Όταν το μυαλό μας «στερεύει» από ιδέες και η καθημερινότητα γίνεται ασφυκτικά πιεστική, χρειαζόμαστε τον ορίζοντα για να θυμηθούμε το εύρος των δυνατοτήτων μας και τα κύματα για να βρούμε ξανά τη δική μας εσωτερική ροή.
vita.gr
