Ο φόβος του να μας «ακυρώσει» κάποιος δημόσια -γνωστός και ως «fear of being canceled»- είναι ένα σύγχρονο φαινόμενο που έχει όμως βαθιές, αρχέγονες ρίζες στην ανθρώπινη ψυχολογία. Αν και το εν λόγω φαινόμενο σήμερα εκδηλώνεται κυρίως μέσα από τα social media, η βάση του δεν είναι καθόλου καινούρια. Στην πραγματικότητα, σχετίζεται με μηχανισμούς επιβίωσης που έχουν διαμορφωθεί εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Τι είναι η «ακυροφοβία»
Σήμερα, πολλοί άνθρωποι διστάζουν πριν δημοσιεύσουν κάτι, ελέγχουν επανειλημμένα τα μηνύματά τους ή νιώθουν έντονο άγχος όταν λαμβάνουν ειδοποιήσεις. Αυτό το συναίσθημα συνδέεται με τον φόβο της δημόσιας ντροπής και του κοινωνικού αποκλεισμού. Μάλιστα, κάποιοι ειδικοί έχουν προτείνει τον όρο «ακυροφοβία» (akyronophobia) για να περιγράψουν αυτή τη μορφή άγχους, η οποία μπορεί να γίνει έντονη, ακόμη και παραλυτική.
Η ακυροφοβία έχει τις ρίζες της στην εξελικτική ψυχολογία
Για να κατανοήσουμε γιατί αυτός ο φόβος είναι τόσο ισχυρός, πρέπει να ανατρέξουμε στην εξελικτική ψυχολογία. Στο παρελθόν, οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρές ομάδες όπου η κοινωνική αποδοχή ήταν ζωτικής σημασίας. Η επιβίωση εξαρτιόταν από τη συνεργασία. Αν κάποιος απορριπτόταν από την ομάδα, κινδύνευε άμεσα, καθώς έχανε πρόσβαση σε τροφή, προστασία και κοινωνική υποστήριξη. Έτσι, ο ανθρώπινος εγκέφαλος ανέπτυξε μηχανισμούς που παρακολουθούν και προστατεύουν τη φήμη μας.
Ένα βασικό συναίσθημα που προέκυψε από αυτή την ανάγκη είναι η ντροπή. Δεν είναι απλώς ένα δυσάρεστο συναίσθημα, αλλά ένα «εργαλείο» που μας βοηθά να αποφύγουμε συμπεριφορές που θα μπορούσαν να μειώσουν την αξία μας στα μάτια των άλλων. Ο εγκέφαλος ουσιαστικά κάνει συνεχώς προβλέψεις. Αναρωτιέται και φοβάται. Σκέφτεται «αν το μάθουν οι άλλοι, τι θα πουν για μένα;».
Εφαρμογή στο σήμερα
Το πρόβλημα είναι ότι αυτοί οι μηχανισμοί εξελίχθηκαν για μικρές κοινότητες, όχι για τον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο. Σήμερα, μια ανάρτηση μπορεί να διαδοθεί μέσα σε δευτερόλεπτα σε χιλιάδες ή και εκατομμύρια ανθρώπους, πολλοί από τους οποίους είναι άγνωστοι. Επιπλέον, το περιεχόμενο παραμένει διαθέσιμο για χρόνια, δημιουργώντας μια αίσθηση μόνιμης έκθεσης. Ο εγκέφαλος, όμως, δεν μπορεί να διακρίνει αυτή τη διαφορά και αντιδρά σαν να απειλείται η ίδια η επιβίωση.
Η ακυροφοβία συνδέεται με τον φόβο της αποβολής από την «ομάδα»
Ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας είναι ο φόβος της αποβολής από την «ομάδα». Στην εξελικτική ιστορία, το να αποκλειστεί κάποιος από τη φυλή του ήταν από τα πιο επικίνδυνα πράγματα που μπορούσαν να συμβούν. Σήμερα, αυτό μεταφράζεται στον φόβο ότι μπορεί να χάσουμε φίλους, συνεργάτες ή κοινωνική αποδοχή λόγω μιας δημόσιας κριτικής.
Σε έρευνα που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Science διαπιστώθηκε ότι ο κοινωνικός αποκλεισμός ενεργοποιεί τα ίδια σημεία στον εγκέφαλο με τον σωματικό πόνο, κάτι που εξηγεί γιατί βιώνεται τόσο έντονα.
Επίδραση στην ψυχική υγεία
Υπάρχουν δύο βασικές μορφές αυτού του άγχους. Η πρώτη μοιάζει με γενικευμένο άγχος και περιλαμβάνει συνεχή ανησυχία για πιθανά λάθη ή παρερμηνείες. Η δεύτερη είναι πιο εμμονική και θυμίζει ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, με επαναλαμβανόμενες σκέψεις, υπερβολική αυτοκριτική και συνεχή ανάγκη για επιβεβαίωση.
Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση του φόβου. Δεν σημαίνει ότι το άγχος είναι παράλογο. Αντίθετα, είναι αποτέλεσμα ενός εγκεφάλου που προσπαθεί να μας προστατεύσει. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, η αντίδραση αυτή γίνεται υπερβολική και χρειάζεται διαχείριση. Η ειρωνεία είναι πω ςοι ίδιες εξελικτικές δυνάμεις που δημιούργησαν τον φόβο της απόρριψης είναι και αυτές που ενισχύουν την κουλτούρα της «ακύρωσης».
vita.gr
