Πόσο ελεύθερες είναι τελικά οι αποφάσεις μας; Όταν επιλέγουμε ανάμεσα σε δύο διαφορετικές δυνατότητες, έχουμε πραγματικά τον έλεγχο ή ο εγκέφαλός μας έχει ήδη αρχίσει να αποφασίζει πριν καν συνειδητοποιήσουμε τι θέλουμε; Νέα έρευνα φέρνει στο προσκήνιο ενδιαφέροντα ευρήματα για τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζονται οι επιλογές μας, αμφισβητώντας ορισμένες από τις παραδοσιακές αντιλήψεις για την ελεύθερη βούληση.
Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Imaging Neuroscience, διαπίστωσε ότι ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί εντυπωσιακά παρόμοιες διαδικασίες τόσο όταν κάνουμε μια ελεύθερη επιλογή όσο και όταν είμαστε αναγκασμένοι να επιλέξουμε ανάμεσα σε συγκεκριμένες δυνατότητες. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι αποφάσεις μας δεν είναι πραγματικά δικές μας.
Πώς ο εγκέφαλος καταλήγει στις αποφάσεις;
Όταν έχουμε τη δυνατότητα να επιλέξουμε ανάμεσα σε διαφορετικές επιλογές, συνήθως εξετάζουμε τα διαθέσιμα ενδεχόμενα και τα αξιολογούμε με βάση τις προσωπικές μας προτιμήσεις, τις αξίες και τους στόχους μας. Αντίθετα, σε μια αναγκαστική επιλογή υπάρχει μόνο ένα διαθέσιμο ενδεχόμενο και καλούμαστε απλώς να το αναγνωρίσουμε και να το επιλέξουμε.
Για χρόνια, οι νευροεπιστήμονες θεωρούσαν ότι αυτές οι δύο διαδικασίες βασίζονται σε διαφορετικούς μηχανισμούς του εγκεφάλου. Ωστόσο, η νέα έρευνα δείχνει ότι μπορεί να έχουν περισσότερα κοινά από όσα πιστεύαμε.
Οι επιστήμονες γνωρίζουν εδώ και δεκαετίες ότι ο εγκέφαλος συγκεντρώνει σταδιακά πληροφορίες πριν καταλήξει σε μια απόφαση. Η διαδικασία μοιάζει με μια μπάρα φόρτωσης που ανεβαίνει προοδευτικά μέχρι να φτάσει σε ένα συγκεκριμένο επίπεδο. Όταν συγκεντρωθούν αρκετά στοιχεία υπέρ μιας επιλογής, λαμβάνεται η απόφαση.
Η διαδικασία αυτή δεν είναι πάντα ομαλή. Η εγκεφαλική δραστηριότητα παρουσιάζει διακυμάνσεις, καθώς οι πληροφορίες αξιολογούνται και επανεκτιμώνται. Αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί μερικές φορές αλλάζουμε γνώμη ή επιλέγουμε διαφορετικά πράγματα, ακόμη κι όταν οι προτιμήσεις μας παραμένουν σχετικά σταθερές.
Τι έδειξαν τα πειράματα
Για να εξετάσουν πώς σχηματίζονται οι ελεύθερες επιλογές, οι ερευνητές κατέγραψαν την εγκεφαλική δραστηριότητα εθελοντών την ώρα που επέλεγαν ανάμεσα σε χρωματιστά μπαλόνια.
Σε ορισμένες δοκιμές οι συμμετέχοντες μπορούσαν να επιλέξουν ελεύθερα ανάμεσα σε δύο μπαλόνια διαφορετικού χρώματος, ενώ σε άλλες έπρεπε να επιλέξουν το μοναδικό μπαλόνι που τους παρουσιαζόταν.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η εγκεφαλική δραστηριότητα εξελισσόταν με παρόμοιο τρόπο και στις δύο περιπτώσεις. Το σχετικό σήμα αυξανόταν σταδιακά μέχρι να φτάσει σε μια κορυφαία τιμή, λίγο πριν οι συμμετέχοντες κάνουν την επιλογή τους. Μάλιστα, όταν οι αποφάσεις λαμβάνονταν γρήγορα, το σήμα αυξανόταν ταχύτερα, ενώ όταν απαιτούνταν περισσότερος χρόνος, η αύξηση ήταν πιο αργή.
Είναι τελικά οι επιλογές μας πραγματικά ελεύθερες;
Τα ευρήματα θυμίζουν τα γνωστά πειράματα του νευροεπιστήμονα Μπέντζαμιν Λίμπετ τη δεκαετία του 1980. Εκείνα είχαν δείξει ότι η εγκεφαλική δραστηριότητα μπορεί να ξεκινά πριν οι άνθρωποι αντιληφθούν συνειδητά την πρόθεσή τους να εκτελέσουν μια ενέργεια.
Ωστόσο, οι ερευνητές επισημαίνουν μια σημαντική λεπτομέρεια: ακόμη κι αν ο μηχανισμός λήψης αποφάσεων λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό αυτόματα, οι πληροφορίες που αξιολογεί ο εγκέφαλος προέρχονται από τις προσωπικές μας εμπειρίες, τις επιθυμίες και τους στόχους μας.
Επομένως, δύο άνθρωποι μπορεί να χρησιμοποιούν παρόμοιους εγκεφαλικούς μηχανισμούς για να πάρουν μια απόφαση, αλλά να καταλήγουν στην ίδια επιλογή για εντελώς διαφορετικούς λόγους. Το ερώτημα, λοιπόν, ίσως δεν είναι μόνο αν διαθέτουμε ελεύθερη βούληση, αλλά και τι ακριβώς κάνει μια απόφαση πραγματικά δική μας.
vita.gr









