Η Ελλάδα δικαιούται και υποχρεούται να αποκτήσει τη δική της πραγματική «Γαλάζια Πολιτιστική Πατρίδα»

Από την Ιωνία και την Κωνσταντινούπολη έως τον Πόντο – Η ιστορική μνήμη δεν έχει σύνορα και η πολιτιστική κληρονομιά δεν μπορεί να αποκοπεί από τις ρίζες της.

Υπάρχει μια Ελλάδα που δεν περιορίζεται στα σημερινά γεωγραφικά της σύνορα. Είναι η Ελλάδα της ιστορίας, της γλώσσας, της φιλοσοφίας, της επιστήμης, της ορθοδοξίας, της τέχνης και του πολιτισμού. Είναι η Ελλάδα που επί χιλιάδες χρόνια άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά της σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου, στη Μικρά Ασία, στον Εύξεινο Πόντο, στην Κωνσταντινούπολη και άλλες περιοχές.

Αυτή η ιστορική και πολιτιστική πραγματικότητα γεννά ένα εύλογο ερώτημα: Γιατί η Ελλάδα να μην έχει τη δική της πραγματική «Γαλάζια Πολιτιστική Πατρίδα»;

Μια πολιτιστική γεωγραφία που θα αναγνωρίζει, θα καταγράφει, θα προστατεύει, θα παρακολουθεί και θα προβάλλει τους τόπους όπου άνθησε ο Ελληνικός πολιτισμός, ακόμη κι όταν αυτοί βρίσκονται σήμερα έξω από τα Ελληνικά κρατικά σύνορα.

Μια ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική που δεν θα περιορίζεται στην ιστορική αναδρομή, αλλά θα αναλαμβάνει ενεργό ρόλο στη διατήρηση και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς του Ελληνισμού.

Η ιστορική Ελλάδα είναι μεγαλύτερη από τη γεωγραφική Ελλάδα

Η Ελληνική παρουσία στη Μικρά Ασία δεν αποτελεί μια περιφερειακή υποσημείωση της ιστορίας. Αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες της Ελληνικής πολιτιστικής διαδρομής.

Η Ιωνία υπήρξε κοιτίδα της φιλοσοφικής σκέψης και της επιστημονικής αναζήτησης. Η Μίλητος, η Έφεσος, η Σμύρνη, η Πέργαμος και δεκάδες άλλες πόλεις συνδέθηκαν με την ανάπτυξη της παιδείας, του εμπορίου, της τέχνης και της πολιτικής σκέψης.

Η Κωνσταντινούπολη υπήρξε για περισσότερο από μία χιλιετία η πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, το μεγάλο κέντρο της Ελληνόφωνης ορθόδοξης παράδοσης και ένας από τους σημαντικότερους πολιτιστικούς φάρους του μεσαιωνικού κόσμου.

Ο Πόντος διατήρησε επί αιώνες μια ξεχωριστή Ελληνική πολιτιστική ταυτότητα, με ιδιαίτερη γλωσσική παράδοση, μουσική, χορούς, εκκλησιαστική ζωή και πλούσια πνευματική δημιουργία.

Η Καππαδοκία, η Προποντίδα, η Ανατολική Θράκη και οι ιστορικές Ελληνικές κοινότητες της Μικράς Ασίας συμπληρώνουν ένα τεράστιο πολιτιστικό μωσαϊκό.

Όλοι αυτοί οι τόποι αποτελούν αναπόσπαστα κεφάλαια της ελληνικής ιστορικής μνήμης.

Για εκατομμύρια απογόνους προσφύγων και Ελλήνων της διασποράς, οι τόποι αυτοί δεν είναι απλώς γεωγραφικά σημεία. Είναι οι πατρίδες των προγόνων τους, οι οικογενειακές τους ρίζες, οι τόποι όπου δημιουργήθηκαν κοινότητες, χτίστηκαν εκκλησίες, ιδρύθηκαν σχολεία και αναπτύχθηκαν σπουδαίες πολιτιστικές παραδόσεις.

Τι σημαίνει «Γαλάζια Πολιτιστική Πατρίδα»;

Η πρόταση δεν αφορά αλλαγή συνόρων, εδαφικές διεκδικήσεις ή αμφισβήτηση της κυριαρχίας άλλων κρατών.

Αφορά την αναγνώριση και την ανάδειξη της ιστορικής και πολιτιστικής γεωγραφίας του Ελληνισμού.

Η «Γαλάζια Πολιτιστική Πατρίδα» θα μπορούσε να αποτελέσει μια οργανωμένη εθνική και διεθνή πρωτοβουλία με στόχο:

• Την καταγραφή της Ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς σε ολόκληρη τη Μικρά Ασία, τον Πόντο, την Κωνσταντινούπολη, την Προποντίδα και τις ιστορικές Ελληνικές εστίες της Μεσογείου και του Εύξεινου Πόντου.
• Την ψηφιακή χαρτογράφηση αρχαιολογικών χώρων, ιστορικών πόλεων, ναών, μονών, σχολείων, βιβλιοθηκών και μνημείων.
• Την προστασία και επιστημονική ανάδειξη της υλικής και άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.
• Την παρακολούθηση της κατάστασης διατήρησης, των εργασιών συντήρησης και των παρεμβάσεων στα ιστορικά μνημεία.
• Τη διεθνή προβολή της Ελληνικής ιστορικής παρουσίας μέσα από επιστημονικές εκδόσεις, εκθέσεις, ντοκιμαντέρ και εκπαιδευτικά προγράμματα.
• Τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και τη μετάδοσή της στις νεότερες γενιές.

Πρόκειται για μια σύγχρονη μορφή πολιτιστικής διπλωματίας, που θα συνδέει την ιστορική γνώση με την έμπρακτη προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η προστασία των μνημείων δεν μπορεί να περιορίζεται στη μνήμη

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που πρέπει να αναδείξει η πρωτοβουλία είναι η σημερινή κατάσταση των ιστορικών μνημείων Ελληνικού πολιτιστικού ενδιαφέροντος που βρίσκονται εκτός των Ελληνικών συνόρων.

Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι κάποτε υπήρχε ένας ιστορικός ναός, ένα μοναστήρι, ένα σχολείο ή ένα σημαντικό πολιτιστικό κέντρο. Πρέπει να γνωρίζουμε τι απέγινε, σε ποια κατάσταση βρίσκεται σήμερα, αν συντηρείται, αν αποκαθίσταται, αν χρησιμοποιείται με τρόπο που σέβεται τον ιστορικό του χαρακτήρα ή αν κινδυνεύει από εγκατάλειψη και φθορά.

Η Ελλάδα θα πρέπει να διαθέτει έναν οργανωμένο μηχανισμό επιστημονικής παρακολούθησης αυτών των μνημείων.

Η παρακολούθηση αυτή θα αφορά:

• Την κατάσταση διατήρησης και τις ανάγκες συντήρησης κάθε μνημείου.
• Τις εργασίες αναστήλωσης και αποκατάστασης που πραγματοποιούνται.
• Τις αρχιτεκτονικές και άλλες επεμβάσεις που ενδέχεται να επηρεάζουν τον ιστορικό χαρακτήρα τους.
• Τις περιπτώσεις καταστροφής, εγκατάλειψης, αλλοίωσης ή ακατάλληλης χρήσης.
• Την προστασία ιστορικών επιγραφών, τοιχογραφιών, ψηφιδωτών, αρχείων και κινητών πολιτιστικών αγαθών.
• Την αντιμετώπιση κινδύνων από φυσικές καταστροφές, κλιματική αλλαγή και περιβαλλοντική υποβάθμιση.

Η συστηματική παρακολούθηση δεν αποτελεί παρέμβαση στην κυριαρχία άλλων κρατών. Αποτελεί νόμιμη και θεμιτή πολιτιστική δραστηριότητα, η οποία μπορεί να αναπτυχθεί μέσα από την επιστημονική έρευνα, τη διεθνή συνεργασία, τη διπλωματία και τους υφιστάμενους διεθνείς θεσμούς.

Η δημιουργία Ελληνικού Παρατηρητηρίου Πολιτιστικής Κληρονομιάς

Στο πλαίσιο της «Γαλάζιας Πολιτιστικής Πατρίδας» προτείνεται η δημιουργία ενός εξειδικευμένου φορέα με την ονομασία:

«Ελληνικό Παρατηρητήριο Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ιστορικής Γεωγραφίας του Ελληνισμού».

Το Παρατηρητήριο θα μπορούσε να λειτουργεί υπό την επιστημονική εποπτεία του Υπουργείου Πολιτισμού, σε συνεργασία με πανεπιστήμια, ερευνητικά ιδρύματα, αρχαιολογικούς φορείς, ειδικούς επιστήμονες και οργανώσεις της Ελληνικής διασποράς.

Βασική αποστολή του θα ήταν η δημιουργία ενός ολοκληρωμένου ψηφιακού μητρώου ιστορικών τόπων και μνημείων Ελληνικού πολιτιστικού ενδιαφέροντος.

Κάθε μνημείο θα διαθέτει έναν ηλεκτρονικό φάκελο που θα περιλαμβάνει:

1. Την ιστορική και αρχιτεκτονική του τεκμηρίωση.
2. Τη γεωγραφική του θέση και τη σημερινή του χρήση.
3. Φωτογραφικό και οπτικοακουστικό υλικό.
4. Πληροφορίες για την κατάσταση διατήρησής του.
5. Στοιχεία για τις εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης.
6. Επιστημονικές εκθέσεις και προτάσεις προστασίας.
7. Καταγραφή των κινδύνων και των μελλοντικών αναγκών του.

Η πλατφόρμα θα μπορούσε να αξιοποιεί σύγχρονες τεχνολογίες, όπως γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών (GIS), δορυφορικές εικόνες, φωτογραμμετρία και τρισδιάστατη ψηφιακή αποτύπωση.

Με αυτόν τον τρόπο θα δημιουργηθεί ένα διαρκώς ενημερωμένο ψηφιακό αρχείο της πολιτιστικής κληρονομιάς του Ελληνισμού.

Ιδιαίτερη σημασία θα έχει η δημοσίευση ετήσιας έκθεσης, η οποία θα παρουσιάζει την κατάσταση των μνημείων, τις εργασίες που έχουν πραγματοποιηθεί, τις ανάγκες συντήρησης και τις περιπτώσεις που απαιτούν διεθνή κινητοποίηση.

Η συνεργασία με την UNESCO και τους Διεθνείς Οργανισμούς

Η πρωτοβουλία της «Γαλάζιας Πολιτιστικής Πατρίδας» πρέπει να αποκτήσει διεθνή θεσμική διάσταση.

Η Ελλάδα διαθέτει τη δυνατότητα να αξιοποιήσει τους υφιστάμενους διεθνείς οργανισμούς και τις διεθνείς συμβάσεις για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

UNESCO – Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών για την Εκπαίδευση, την Επιστήμη και τον Πολιτισμό

Η UNESCO αποτελεί τον σημαντικότερο διεθνή οργανισμό για την ανάδειξη και προστασία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η Ελλάδα θα μπορούσε να ενισχύσει τις πρωτοβουλίες επιστημονικής τεκμηρίωσης και προστασίας μνημείων μέσα από τη Σύμβαση του 1972 για την Παγκόσμια Κληρονομιά, καθώς και τη Σύμβαση του 2003 για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Θα μπορούσε επίσης να υποστηρίζει την ανάδειξη μνημείων ιδιαίτερης ιστορικής σημασίας, την επιστημονική αξιολόγηση της κατάστασής τους και, όπου πληρούνται οι προβλεπόμενες προϋποθέσεις, σχετικές διαδικασίες διεθνούς αναγνώρισης και προστασίας.

ICOMOS – Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών

Το ICOMOS διαθέτει σημαντική επιστημονική τεχνογνωσία στη συντήρηση, την αποκατάσταση και τη διαχείριση μνημείων και ιστορικών τοπίων.

Η συνεργασία με ειδικούς του οργανισμού θα μπορούσε να συμβάλει στην αξιολόγηση της κατάστασης των μνημείων, στην επιστημονική παρακολούθηση των εργασιών και στην προώθηση διεθνώς αναγνωρισμένων πρακτικών συντήρησης.

ICCROM – Διεθνές Κέντρο Μελετών για τη Συντήρηση και την Αποκατάσταση της Πολιτιστικής Ιδιοκτησίας

Η τεχνογνωσία του ICCROM θα μπορούσε να αξιοποιηθεί στην εκπαίδευση ειδικών, στη διαχείριση κινδύνων, στην ανάπτυξη μεθόδων συντήρησης και στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς σε περιόδους κρίσεων.

Συμβούλιο της Ευρώπης

Μέσα από τις Ευρωπαϊκές συμβάσεις για την αρχαιολογική και αρχιτεκτονική κληρονομιά, καθώς και τις πρωτοβουλίες πολιτιστικής συνεργασίας, μπορούν να αναπτυχθούν δράσεις για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, την προστασία των μνημείων και την ανάδειξη της πολιτιστικής πολυμορφίας.

Παράλληλα, θα πρέπει να αξιοποιηθούν οι δυνατότητες συνεργασίας με διεθνή πανεπιστήμια, επιστημονικά ιδρύματα και οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στην προστασία ιστορικών μνημείων.

Σκοπός δεν είναι να δημιουργηθούν παράλληλοι μηχανισμοί ελέγχου, αλλά να αποκτήσει η Ελλάδα μια οργανωμένη επιστημονική παρουσία στους διεθνείς θεσμούς που ασχολούνται με την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η Ελλάδα να παρακολουθεί, να τεκμηριώνει και να παρεμβαίνει θεσμικά

Η Ελλάδα θα πρέπει να αξιοποιεί τη διπλωματική της παρουσία και τις διεθνείς συνεργασίες της για να ζητά ενημέρωση σχετικά με την κατάσταση και τη συντήρηση μνημείων ιδιαίτερης ελληνικής ιστορικής σημασίας.

Όπου υπάρχουν ενδείξεις κινδύνου ή ακατάλληλων επεμβάσεων, θα πρέπει να μπορεί να ενεργοποιεί επιστημονικούς και διπλωματικούς μηχανισμούς, να υποβάλλει τεκμηριωμένες εκθέσεις και να ζητά την εξέταση των ζητημάτων από τους αρμόδιους διεθνείς οργανισμούς.

Η δυνατότητα αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία για μνημεία όπως η Αγία Σοφία, η Μονή της Παναγίας Σουμελά, ιστορικές εκκλησίες και μοναστήρια του Πόντου, μνημεία της Καππαδοκίας, ιστορικοί ναοί της Κωνσταντινούπολης και αρχαιολογικοί χώροι της Ιωνίας.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να έχει δικαιοδοσία επί αυτών των μνημείων για να ενδιαφέρεται για την προστασία τους. Χρειάζεται επιστημονική τεκμηρίωση, διεθνή συνεργασία και συνεπή πολιτιστική διπλωματία.

Η πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί μέρος της παγκόσμιας ιστορίας και η προστασία της είναι διεθνής ευθύνη.

Η Ελληνική διασπορά και οι αλησμόνητες πατρίδες

Κανένα τέτοιο εγχείρημα δεν μπορεί να είναι ολοκληρωμένο χωρίς τη συμμετοχή της Ελληνικής διασποράς και των απογόνων των προσφυγικών πληθυσμών.

Για πολλές οικογένειες, η Σμύρνη, η Τραπεζούντα, η Σαμψούντα, η Κερασούντα, η Κωνσταντινούπολη, η Καππαδοκία και οι άλλες ιστορικές ελληνικές εστίες δεν είναι απλώς ονόματα στον χάρτη.

Είναι οικογενειακές ιστορίες, μνήμες ξεριζωμού, φωτογραφίες προγόνων, εκκλησιαστικές παραδόσεις, τραγούδια, γλώσσες και βιώματα που μεταφέρθηκαν από γενιά σε γενιά.

Η Μικρασιατική Καταστροφή και ο ξεριζωμός του Ελληνισμού δεν εξαφάνισαν αυτή την πολιτιστική σχέση. Τη μετέφεραν σε νέους τόπους, όπου οι πρόσφυγες δημιούργησαν νέες κοινότητες και συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση της σύγχρονης Ελλάδας.

Η συμμετοχή των προσφυγικών οργανώσεων, των ποντιακών και μικρασιατικών συλλόγων, των ιστορικών αρχείων και των απογόνων των ελληνικών κοινοτήτων θα μπορούσε να προσφέρει πολύτιμο υλικό για τη συμπλήρωση του ψηφιακού αρχείου.

Έτσι, η ιστορική μνήμη θα μετατραπεί σε ζωντανή συμμετοχή και οργανωμένη πολιτιστική δράση.

Από την ιστορική μνήμη στη σύγχρονη πολιτιστική διπλωματία

Η «Γαλάζια Πολιτιστική Πατρίδα» θα μπορούσε να εξελιχθεί σε μια από τις σημαντικότερες πρωτοβουλίες της σύγχρονης Ελληνικής πολιτιστικής διπλωματίας.

Θα μπορούσε να περιλαμβάνει:

• Δημιουργία ψηφιακού άτλαντα του Ελληνισμού.
• Διεθνή επιστημονικά συνέδρια για την ιστορία και την πολιτιστική κληρονομιά της Μικράς Ασίας και του Πόντου.
• Εκθέσεις και ψηφιακά μουσεία με ιστορικά τεκμήρια.
• Συνεργασίες με πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα.
• Προγράμματα καταγραφής και διάσωσης προφορικών μαρτυριών.
• Διεθνείς εκστρατείες ευαισθητοποίησης για την προστασία μνημείων.
• Εκπαιδευτικές δράσεις για τις νεότερες γενιές.
• Ετήσια διεθνή έκθεση για την κατάσταση της ιστορικής πολιτιστικής κληρονομιάς του Ελληνισμού.

Η Ελλάδα θα μπορούσε να αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στην ανάδειξη της ιστορικής πολυμορφίας αυτών των περιοχών, με σεβασμό στην πολιτιστική κληρονομιά όλων των λαών που έζησαν και δημιούργησαν σε αυτές.

Δεν πρόκειται για αντιπαράθεση με κανέναν λαό ή κράτος. Πρόκειται για την ανάδειξη της ιστορίας μέσα από την επιστήμη, την τεκμηρίωση και τον πολιτισμό.

Η πολιτιστική πατρίδα είναι δικαίωμα μνήμης και υποχρέωση ευθύνης

Η Ελλάδα δικαιούται να αποκτήσει τη δική της «Γαλάζια Πολιτιστική Πατρίδα», όχι ως γεωπολιτικό σύνθημα, αλλά ως ένα συγκροτημένο σχέδιο ιστορικής αυτογνωσίας, πολιτιστικής προστασίας και διεθνούς παρουσίας.

Και έχει την ευθύνη να το πράξει, εφόσον θέλει να παραδώσει στις επόμενες γενιές μια ολοκληρωμένη εικόνα της ιστορικής της διαδρομής.

Δεν μπορεί να υπάρχει ουσιαστική γνώση της Ελληνικής ιστορίας χωρίς την Ιωνία. Δεν μπορεί να νοηθεί η Βυζαντινή παράδοση χωρίς την Κωνσταντινούπολη. Δεν μπορεί να κατανοηθεί ο ελληνισμός του Εύξεινου Πόντου χωρίς τον Πόντο. Δεν μπορεί να αποτυπωθεί η ιστορική διαδρομή του έθνους αν διαγράφονται από τη συλλογική μνήμη οι τόποι στους οποίους γεννήθηκαν και μεγαλούργησαν γενιές Ελλήνων.

Τα σημερινά σύνορα ορίζουν τα κράτη. Δεν διαγράφουν, όμως, την ιστορία.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να επεκτείνει τα σύνορά της για να αναδείξει την πολιτιστική της γεωγραφία. Χρειάζεται να επεκτείνει τη γνώση, την έρευνα, την πολιτιστική της παρουσία και τη φροντίδα της για την ιστορική της κληρονομιά.

Η «Γαλάζια Πολιτιστική Πατρίδα» πρέπει να γίνει κάτι περισσότερο από μια ιδέα: ένα εθνικό σχέδιο καταγραφής, παρακολούθησης, προστασίας και διεθνούς ανάδειξης του Ελληνικού πολιτισμού.

Ένα σχέδιο που θα διασφαλίζει ότι κανένα ιστορικό μνημείο δεν θα ξεχαστεί, καμία πολιτιστική μαρτυρία δεν θα χαθεί χωρίς να καταγραφεί και καμία δυνατότητα διεθνούς προστασίας δεν θα μείνει αναξιοποίητη.

Γιατί οι πατρίδες δεν υπάρχουν μόνο στους χάρτες των κρατών.

Υπάρχουν και στους χάρτες της μνήμης, της γλώσσας, της πίστης, της δημιουργίας και του πολιτισμού.

Η Ελλάδα οφείλει να γνωρίζει την ιστορική της γεωγραφία, να παρακολουθεί την τύχη των μνημείων της, να διεκδικεί θεσμικά την προστασία τους και να μεταφέρει την πολιτιστική της παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές.

Αυτή είναι η πραγματική αποστολή της δικής της πραγματικής «Γαλάζιας Πολιτιστικής Πατρίδας».

Φώτης Σκληρός