Όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με δυσάρεστες, απρόσμενες και αντίξοες καταστάσεις, συχνά το συναίσθημα που νιώθουμε είναι αρνητικό. Μπορεί να αισθανόμαστε θυμό, ντροπή, φόβο, ενοχές, απελπισία, ανασφάλεια ή και μοναξιά. Εάν όμως παρατηρήσουμε τα συναισθήματά μας και προσπαθήσουμε να εντοπίσουμε από πού προέρχονται, μπορούμε να μάθουμε πολλά για τον εαυτό μας – αλλά και για το τι πραγματικά θέλουμε.
Το «κλείσιμο πόρτας» και το πρώτο συναίσθημα
Ας κάνουμε εικόνα μια καθημερινή σκηνή: Ετοιμαζόμαστε να μπούμε σε ένα μεγάλο κατάστημα.
Ο άνθρωπος που προηγείται σπρώχνει την πόρτα της εισόδου και έχουμε την εντύπωση ότι θα την κρατήσει ανοιχτή για να περάσουμε κι εμείς. Προς μεγάλη μας έκπληξη όμως, την αφήνει απότομα, με αποτέλεσμα αυτή να μας χτυπήσει. Ποιο είναι το πρώτο συναίσθημα που μας κυριεύει; Για κάποιους είναι ο φόβος, για άλλους η οργή ή η απογοήτευση για την έλλειψη ευγένειας που χαρακτηρίζει την κοινωνία μας. Δεν αποκλείεται κάποιοι να νιώσουν ενοχή, σκεπτόμενοι ότι μπορεί να πρόκειται για δικό τους λάθος, ακόμα κι αν βαθιά μέσα τους γνωρίζουν ότι δεν είναι έτσι. Όταν, λοιπόν, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το ίδιο σενάριο, ο καθένας από εμάς έχει μια διαφορετική συναισθηματική αντίδραση. Αλλά τι μπορεί να σημαίνει αυτή η αντίδραση;
Εάν το αρνητικό συναίσθημα είναι θυμός…
Είναι ένα πρωταρχικό συναίσθημα, δηλαδή αποτελεί μια ενστικτώδη αντίδραση που όλοι βιώνουμε κατά καιρούς. Συχνά υποδηλώνει ένα ισχυρό ένστικτο για δικαιοσύνη και βαθύ σεβασμό για τα όρια. Εάν είναι το βασικό μας συναίσθημα, μπορεί να είναι αποτέλεσμα μιας ζωής κατά την οποία χρειαζόταν να παλεύουμε σκληρότερα για να ακουστούμε και κατ’ επέκταση μας έχει βάλει σε εγρήγορση για να αντιδράσουμε σε στιγμές που θεωρούμε ότι υπάρχει έλλειψη ευγένειας, αποκλεισμός ή απόρριψη. Ο θυμός είναι επίσης ένα «εύκολο» συναίσθημα και μπορεί να κρύβει άλλα, πιο «δύσκολα», όπως είναι ο πόνος ή η θλίψη.
Τρόπος διαχείρισης
Οι ειδικοί συμβουλεύουν να παίρνουμε λίγο χρόνο όταν μας κυριεύει ο θυμός. Παίρνοντας μια ανάσα και κάνοντας μια παύση, ακόμα και για 10 δευτερόλεπτα, θα βοηθηθούμε να εκφράσουμε αυτό που νιώθουμε με τρόπο που δεν θα μπορεί να αγνοηθεί από τους άλλους. Προφανώς όχι με φωνές, χειρονομίες ή βία. Ο θυμός, όταν αξιοποιηθεί, μπορεί να μετατραπεί σε εστιασμένη ενέργεια για τον καθορισμό ορίων και την προώθηση της αλλαγής.
Εάν είναι θλίψη…
Μπορεί να μοιάζει λιγότερο με ένα συναίσθημα που μας ορίζει εκείνη τη στιγμή και περισσότερο με μια απουσία, ένα κενό, μια απελπισία ή μια βαθιά έλλειψη ενέργειας. Εάν είναι το βασικό μας αρνητικό συναίσθημα, καλό είναι να γνωρίζουμε ότι δεν είναι πάντα κάτι για το οποίο πρέπει να ανησυχούμε, καθώς το να νιώθουμε θλίψη δεν αποτελεί αδυναμία. Μας βοηθά ίσως να επεξεργαστούμε όσα έχουν πραγματική σημασία. Άλλωστε κανείς δεν μπορεί να γλυτώσει από τη θλίψη, είναι ένα αναπόφευκτο και απαραίτητο μέρος της ζωής. Εάν είναι βέβαια πάντα εκεί, ίσως να σηματοδοτεί ότι κουβαλάμε μια απώλεια ή απογοήτευση την οποία ωστόσο οφείλουμε να επεξεργαστούμε.
Τρόπος διαχείρισης
Χρειάζεται να δώσουμε χώρο και χρόνο στη θλίψη χωρίς να την αφήσουμε να μας καθορίζει. Μπορεί έτσι να ανοίξει ένα μονοπάτι προς την ενσυναίσθηση, τη θεραπεία και την επανασύνδεση. Όταν το συναίσθημα της θλίψης αναδύεται, ιδιαίτερα σε απροσδόκητες περιστάσεις, θα πρέπει να αναλογιστούμε τι νιώθουμε ότι έχουμε χάσει και ποιες ανάγκες μας δεν ικανοποιούνται.
Εάν το αρνητικό συναίσθημα είναι φόβος…
Ο φόβος μπορεί να παρομοιαστεί με ένα φακό που μας δείχνει τον κίνδυνο και εντοπίζει απειλές. Θα πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί γιατί είναι επίσης πιθανό να σχετίζεται με μια διαστρεβλωμένη αντίληψη του κινδύνου, είτε επειδή είμαστε προετοιμασμένοι να περιμένουμε πάντα το χειρότερο είτε επειδή έχουμε κινδυνεύσει στο παρελθόν. Από την άλλη πλευρά, μπορεί να κρύβουμε το φόβο μας και να προβάλλουμε στον εαυτό μας και τους άλλους την εικόνα ότι είμαστε πάντα ψύχραιμοι. Σε κάθε περίπτωση, εάν το μυαλό μας στρέφεται αμέσως προς το φόβο, αυτό δείχνει ότι εκτιμάμε την ασφάλεια, την προετοιμασία και την αποφυγή περιττών κινδύνων. Δεν αποκλείεται επίσης να υποδηλώνει μια βαθιά ανάγκη για έλεγχο εν μέσω αβεβαιότητας.
Τρόπος διαχείρισης
Προσπαθούμε να χρησιμοποιούμε το φόβο ως μια ένδειξη για να προετοιμαστούμε και στη συνέχεια να στρέφουμε συνειδητά την προσοχή μας στις επιλογές που έχουμε μπροστά μας. Έτσι, ο φόβος παραμένει σύμβουλος και όχι αυτός που παίρνει τις αποφάσεις. Σκόπιμο είναι να μην αποφεύγουμε απλώς όσα μας τρομάζουν ή να τρέχουμε μακριά από ανησυχητικές καταστάσεις, καθώς η έκθεση μπορεί να μας βοηθήσει να μάθουμε να αντιμετωπίζουμε ό,τι μας δυσκολεύει, να μην εγκλωβιζόμαστε και να μην παραλύουμε από το συναίσθημά μας.
Εάν είναι ενοχή…
Εάν μας κατακλύζει συχνά, είναι πολύ πιθανό να αποτελεί μια ένδειξη ότι έχουμε αναλάβει περισσότερες ευθύνες απ’ όσες μας αναλογούν. Η ενοχή είναι ένα δευτερεύον συναίσθημα –σε αντίθεση με τα πρωτογενή όπως ο φόβος, ο θυμός και η θλίψη–, πράγμα που σημαίνει ότι δεν είμαστε εγγενώς προγραμματισμένοι να το νιώθουμε, αλλά προκύπτει επειδή αρχίζουμε να αναμασάμε σκέψεις σχετικά με συμπεριφορές ή καταστάσεις. Η ενοχή μπορεί να δείχνει ότι νοιαζόμαστε βαθιά για τους άλλους και θέτουμε υψηλά πρότυπα στον εαυτό μας. Όταν όμως είναι η πρώτη μας αντίδραση, αυτό ενδεχομένως να δείχνει ότι έχουμε εσωτερικεύσει την ευθύνη για πράγματα που βρίσκονται πέρα από τον έλεγχό μας.
Τρόπος διαχείρισης
Χρειάζεται να αναρωτηθούμε αν η ενοχή μάς ωθεί να διορθώσουμε κάτι ή αν είναι μόνο αυτοκριτική. Εάν βλέπουμε ότι κρίνουμε τον εαυτό μας και μάλιστα πολύ αυστηρά και άδικα, είναι σκόπιμο να υιοθετήσουμε την αυτοσυμπόνια και να έχουμε πάντα στο μυαλό μας ότι είμαστε απλώς άνθρωποι.
Εάν το αρνητικό συναίσθημα είναι πικρία ή ζήλια…
Η πικρία μπορεί να κάνει την εμφάνισή της όταν οι ζωές των γύρω μας ακολουθούν διαφορετική πορεία από τη δική μας. Ίσως νιώθουμε ζήλια όταν φιλικά μας πρόσωπα ανεβάζουν στα κοινωνικά δίκτυα φωτογραφίες από ταξίδια και εξόδους ή μαθαίνουμε ότι απέκτησαν παιδί ή μία καινούρια καλή δουλειά. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είμαστε κακοί άνθρωποι. Αντίθετα, ίσως είναι μια αφορμή για να συνειδητοποιήσουμε αν λείπει κάτι από τη δική μας ζωή και τι είναι αυτό. Εάν όμως νιώθουμε συχνά δυσαρέσκεια ή ζήλια για τους άλλους, το βαθύτερο κρυμμένο συναίσθημα μπορεί να είναι η ανεπάρκεια ή η κατωτερότητα. Συγκρίνουμε τον εαυτό μας με τους άλλους για να βρούμε τη θέση μας. Η ζήλια είναι ένα σημάδι ότι οι ανάγκες ή οι επιθυμίες μας έχουν μείνει ανικανοποίητες για πολύ καιρό, ότι λαχταράμε αναγνώριση ή ευκαιρίες που πιστεύουμε ότι είναι απρόσιτες.
Τρόπος διαχείρισης
Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το συναίσθημα ως ένδειξη για να εστιάσουμε στο τι θέλουμε και πώς μπορούμε να το αποκτήσουμε.
Εάν είναι αμφιβολία για τον εαυτό μας…
Είναι ένα από τα πιο συνηθισμένα συναισθήματα, που νιώθουν κυρίως οι γυναίκες. Ίσως να υποδηλώνει και μια συνήθεια να υποτιμάμε τον εαυτό μας για να αποφύγουμε τον πόνο που προκαλεί μια πιθανή αποτυχία.
Τρόπος διαχείρισης
Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την αμφιβολία ως κίνητρο για να προετοιμαστούμε καλύτερα ή να ζητήσουμε τη γνώμη άλλων, χωρίς όμως να βασιζόμαστε σε αυτό και μόνο. Άλλωστε η ίδια η δράση είναι αυτή που χτίζει την αυτοπεποίθηση. Όταν αμφιβάλλουμε για τον εαυτό μας, είναι βοηθητικό να ενεργήσουμε ώστε να διαψεύσουμε την αρνητική θεωρία του εγκεφάλου μας.
Εάν το αρνητικό συναίσθημα είναι ντροπή…
Ζούμε σε μια κοινωνία που προκαλεί ντροπή επιβάλλοντας πρότυπα για τα πάντα, από την εικόνα και τη συμπεριφορά μέχρι τις προτιμήσεις και τις επιθυμίες μας. Είναι σαν να υπάρχει διαρκώς ένας επίμονος ψίθυρος ότι δεν είμαστε αρκετά καλοί. Η ντροπή έχει μια ιδιαίτερα «τοξική φύση» επειδή πηγάζει από τους άλλους και όχι από εμάς τους ίδιους. Συχνά εκδηλώνεται ως μια τάση να συρρικνωνόμαστε μπροστά σε συγκεκριμένα άτομα ή ως επιθυμία να κρυφτούμε από τον κόσμο όταν συμβαίνει κάτι που πιστεύουμε ότι επιβεβαιώνει τις χειρότερες πεποιθήσεις μας για τον εαυτό μας. Μπορεί να υποκρύπτει μια ισχυρή –και πολύ ανθρώπινη– ανάγκη να ανήκουμε κάπου και παράλληλα ένα φόβο μήπως αποκλειστούμε.
Τρόπος διαχείρισης
Θα μας βοηθήσει να μιλήσουμε ανοιχτά για την ντροπή μας και να θυμόμαστε ότι πρόκειται για ένα συναίσθημα και όχι για την πραγματικότητα. Όταν την ονομάζουμε, η ντροπή χάνει μεγάλο μέρος της δύναμής της.
*Ευχαριστούμε τον Νίκο Βουλαλά, ψυχολόγο-ψυχοθεραπευτή, για τη συνεργασία
vita.gr
