Γιατί, ενώ ξέρουμε πως κάτι είναι ψέμα, μπορεί να μας επηρεάζει; Νέα έρευνα αποκαλύπτει ότι ακόμη κι όταν γνωρίζουμε πως μια πηγή δεν έχει αξιόπιστες πληροφορίες, μπορεί να επηρεάζει τις αποφάσεις μας περισσότερο απ’ όσο φανταζόμαστε.
Στην εποχή της υπερπληροφόρησης, όπου καθημερινά ερχόμαστε αντιμέτωποι με ειδήσεις, αναρτήσεις και ισχυρισμούς αμφίβολης αξιοπιστίας, το να γνωρίζουμε ότι μια πηγή δεν είναι αξιόπιστη δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα σταματήσουμε να επηρεαζόμαστε από αυτήν.
Μια νέα μελέτη δείχνει ότι ακόμη και όταν οι άνθρωποι ενημερώνονται ξεκάθαρα πως μια πηγή δεν προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες, εξακολουθούν να επηρεάζονται από όσα παρουσιάζει. Για ποιο λόγο γίνεται αυτό;
Η έρευνα, που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό PLOS Computational Biology, πραγματοποιήθηκε από ερευνητές πανεπιστημίων της Βρετανίας, της Ιαπωνίας, της Γερμανίας και της Γαλλίας. Οι επιστήμονες θέλησαν να εξετάσουν πώς οι άνθρωποι αξιολογούν την αξιοπιστία διαφορετικών πηγών και κατά πόσο οι σχετικές ενδείξεις επηρεάζουν τις αποφάσεις τους.
Ακόμη και οι αναξιόπιστες πηγές επηρεάζουν τις επιλογές μας
Στα πέντε διαδικτυακά πειράματα συμμετείχαν συνολικά 158 άτομα από το Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ μετά τον αποκλεισμό όσων δεν ολοκλήρωσαν σωστά τη διαδικασία, στην τελική ανάλυση συμπεριλήφθηκαν 140 συμμετέχοντες.
Οι ερευνητές παρουσίαζαν στους συμμετέχοντες έξι χρωματιστά τετράγωνα, κόκκινα ή μπλε, καθένα από τα οποία «προέβλεπε» ποιο χρώμα ήταν σωστό σε κάθε δοκιμή. Πάνω από κάθε τετράγωνο υπήρχε μια ένδειξη αξιοπιστίας, η οποία έδειχνε πόσο συχνά η συγκεκριμένη πηγή έδινε σωστή απάντηση.
Ορισμένες πηγές ήταν σωστές συχνότερα από ό,τι λανθασμένες, άλλες λειτουργούσαν σαν ρίψη νομίσματος, δηλαδή είχαν 50% πιθανότητα να πετύχουν, ενώ κάποιες έδιναν λανθασμένες απαντήσεις τις περισσότερες φορές. Στην τελευταία περίπτωση, οι συμμετέχοντες θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν την πληροφορία επιλέγοντας το αντίθετο από αυτό που υποδείκνυε η πηγή.
Παρότι γνώριζαν ποια πηγή δεν είχε καμία πραγματική πληροφοριακή αξία, οι συμμετέχοντες εξακολουθούσαν να επηρεάζονται από αυτήν. Συγκεκριμένα, οι ερευνητές εκτίμησαν ότι αντιμετώπιζαν τις πηγές με αξιοπιστία 50% σαν να ήταν σωστές στο 54% έως 62% των περιπτώσεων.
Γιατί δυσκολευόμαστε να αγνοήσουμε το ψέμα;
Οι επιστήμονες διαπίστωσαν επίσης ότι οι πηγές που έκαναν συστηματικά λάθος αποδεικνύονταν ιδιαίτερα δύσκολες στη σωστή αξιοποίησή τους. Παρότι η αντιστροφή της πληροφορίας τους θα μπορούσε να βοηθήσει τους συμμετέχοντες, εκείνοι δεν βασίζονταν σε αυτές όσο θα έπρεπε.
Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι η σειρά παρουσίασης των πληροφοριών έπαιζε ρόλο: το τελευταίο τετράγωνο επηρέαζε περισσότερο τις επιλογές από το πρώτο. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η νοητική προσπάθεια που απαιτείται για να αντιστρέψουμε μια λανθασμένη πληροφορία μπορεί να δυσκολεύει την επεξεργασία όσων έχουμε ήδη δει.
Η επίγνωση δεν αρκεί πάντα για να μην πιστέψουμε το ψέμα
Στα δύο τελευταία πειράματα, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να αξιολογήσουν πόσο είχαν επηρεαστεί από τις διαφορετικές πηγές. Οι απαντήσεις τους έδειξαν ότι σε έναν βαθμό αντιλαμβάνονταν την επιρροή ακόμη και των αναξιόπιστων πληροφοριών. Ωστόσο, αυτό δεν τους εμπόδιζε να επηρεάζονται από αυτές. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η επίγνωση μιας πιθανής προκατάληψης δεν αρκεί απαραίτητα για να την ξεπεράσουμε.
Χρειάζεται, βέβαια, προσοχή στην ερμηνεία των ευρημάτων: τα πειράματα βασίστηκαν σε χρωματιστά τετράγωνα και όχι σε πραγματικές ειδήσεις ή παραπληροφόρηση. Επομένως, δεν αποδεικνύουν ότι οι άνθρωποι αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο σε κάθε περίπτωση. Δείχνουν, ωστόσο, πόσο δύσκολο μπορεί να είναι να αγνοήσουμε μια πληροφορία, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε ότι δεν πρέπει να την εμπιστευτούμε.
vita.gr
