Αυτοτραυματισμός στους νέους: Όταν η σιωπή δεν βοηθά, η έγκαιρη υποστήριξη μπορεί να κάνει τη διαφορά

Ο αυτοτραυματισμός είναι ένα φαινόμενο που συνδέεται συχνά με έντονη ψυχική δυσφορία. Μπορεί να εμφανιστεί όταν ένα άτομο βιώνει άγχος, θλίψη, θυμό, αίσθημα κενού ή συναισθήματα που δυσκολεύεται να αντέξει και να εκφράσει. Δεν πρόκειται για μία«υπερβολική» αντίδραση και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με τιμωρία ή αίσθημα ντροπή. Είναι ένα σημάδι ότι ένας άνθρωπος χρειάζεται βοήθεια.

Το πρόγραμμα «ΡΙΣΠΕΚΤ στη δύναμή σου» είναι το πρώτο ολοκληρωμένο εθνικό πρόγραμμα στην Ελλάδα για την ενημέρωση, εκπαίδευση, ευαισθητοποίηση και θεραπευτική αντιμετώπιση των αυτοτραυματισμών σε εφήβους και νέους. Αποτελεί εθνική πρωτοβουλία του Υπουργείου Υγείας, σε συνεργασία με τη UNICEF και ακαδημαϊκά ιδρύματα της χώρας.

Το πρόγραμμα εντάσσεται στην Εθνική Δράση Προαγωγής Υγείας Παιδιού και Οικογένειας και υλοποιείται στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας Ελλάδα 2.0, με χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση – NextGenerationEU.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Δημοσκοπικής Έρευνας MARC 2025, τα οποία αναδεικνύουν την έκταση του φαινομένου, το 17,6% των νέων δηλώνει ότι έχει αυτοτραυματιστεί τουλάχιστον μία φορά. Το ποσοστό αυτό δείχνει ότι ο αυτοτραυματισμός δεν είναι ένα σπάνιο φαινόμενο. Είναι μια πραγματικότητα που αφορά πολλές οικογένειες, πολλά σχολεία και πολλές κοινότητες.

Τα στοιχεία αποκαλύπτουν επίσης ότι τα κορίτσια είναι πιο ευάλωτα σε σύγκριση με τα αγόρια. Πιο συγκεκριμένα 20,3% των κοριτσιών αναφέρουν αυτοτραυματισμό. Παράλληλα, το 55,5% των περιστατικών ξεκινά πριν από τα 16 έτη, γεγονός που αναδεικνύει την πρώιμη εφηβεία ως κρίσιμο σημείο παρέμβασης. Όσο νωρίτερα αναγνωριστούν τα σημάδια, τόσο μεγαλύτερη είναι η δυνατότητα ουσιαστικής υποστήριξης.

Ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία είναι ότι μόνο 1 στους 5 γονείς γνωρίζει ότι το παιδί του αυτοτραυματίζεται και έχει συζητήσει ανοικτά μαζί του γι’ αυτό. Αυτό σημαίνει ότι σε πολλές περιπτώσεις οι νέοι βιώνουν τη δυσκολία τους σιωπηλά ή τη μοιράζονται μόνο με συνομηλίκους. Σύμφωνα με τα στατιστικά το 68,4% επιλέγει να μιλήσει μόνο στο φιλικό του περιβάλλον.

Τι βρίσκεται, όμως, πίσω από την ψυχική δυσφορία που ωθεί ένα άτομο στον αυτοτραυματισμό; Συχνά πρόκεται για ένα εξαιρετικά βαρύ συναίσθημα που συνδέεται με αρνητική αυτοεικόνα και δυσκολία συναισθηματικής έκφρασης. Το 67,2% των νέων που περιλαμβάνονται στα στοιχεία εμφανίζει αρνητική αυτοεικόνα, ενώ το 62,7% δυσκολεύεται να εκφραστεί. Παράλληλα, το 72,2% δηλώνει ότι ο αυτοτραυματισμός επηρεάζει την αυτοεκτίμηση, τις σχέσεις και την καθημερινή λειτουργικότητα.

Όλα τα παραπάνω δεδομένα δείχνουν ότι ο αυτοτραυματισμός δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποσπασματικά. Αυτό που χρειάζεται είναι ένα συνεκτικό πλαίσιο πρόληψης, ενημέρωσης, αναγνώρισης και θεραπευτικής υποστήριξης. Αυτό ακριβώς επιχειρεί να δημιουργήσει το πρόγραμμα «ΡΙΣΠΕΚΤ στη δύναμή σου».

Οι βασικοί στόχοι του προγράμματος είναι να ενισχύσει την κατανόηση γύρω από το φαινόμενο, να προωθήσει την έγκαιρη αναγνώριση των ψυχικών δυσκολιών, να παρέχει εξειδικευμένη υποστήριξη σε νέους που αυτοτραυματίζονται και να στηρίξει τις οικογένειες, τους εκπαιδευτικούς και τους επαγγελματίες υγείας ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν σημάδια κινδύνου.

Στην πράξη, μια από τις σημαντικότερες δράσεις είναι η λειτουργία του Πρότυπου Κοινοτικού Κέντρου για την Ψυχική Υγεία των Νέων, ηλικίας 17 έως 24 ετών, στην Α’ Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το Κέντρο παρέχει εξειδικευμένες υπηρεσίες υποστήριξης σε νέους που αντιμετωπίζουν ζητήματα αυτοτραυματισμού, αλλά και στις οικογένειές τους.

Ακόμα, το πρόγραμμα προβλέπει δωρεάν υπηρεσίες κλινικής αξιολόγησης και ψυχοθεραπείας, τόσο σε ατομικό όσο και σε ομαδικό επίπεδο, καθώς η οικογένεια παίζει κρίσιμο ρόλο στην αναγνώριση, αποδοχή και διαχείριση του προβλήματος.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η δυνατότητα εξ αποστάσεως υποστήριξης μέσω τηλεψυχιατρικής. Αυτό σημαίνει ότι οι υπηρεσίες μπορούν να γίνουν ακόμα πιο προσβάσιμες και για νέους που δεν μπορούν να μετακινηθούν ή ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές. Σε μια χώρα με νησιωτικές και ορεινές περιοχές, η προσβασιμότητα δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι προϋπόθεση ισότητας στη φροντίδα.

Το πρόγραμμα δίνει επίσης έμφαση στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση, με στόχο τη μείωση του στίγματος που συχνά συνοδεύει τα ζητήματα ψυχικής υγείας.

Τα προβλήματα στα οποία στοχεύει το πρόγραμμα είναι σαφή: έλλειψη επαρκούς ενημέρωσης, περιορισμένες εξειδικευμένες υπηρεσίες, ανεπαρκής στήριξη νέων και οικογενειών, αλλά και ανάγκη για εξειδικευμένα εργαλεία για επαγγελματίες.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όμως και στον τρόπο που οι ενήλικες αντιδρούν. Ένας γονιός που ανακαλύπτει ότι το παιδί του αυτοτραυματίζεται μπορεί να πανικοβληθεί. Όμως οι φωνές, οι απειλές ή η ενοχοποίηση δεν βοηθούν. Αυτό που χρειάζεται είναι ψυχραιμία, ασφάλεια και άνοιγμα διαλόγου. Φράσεις όπως «είμαι εδώ», «θέλω να σε ακούσω», «δεν είσαι μόνος/η» και «θα ζητήσουμε βοήθεια μαζί» μπορούν να κάνουν τη διαφορά.

Ο αυτοτραυματισμός δεν πρέπει να μένει κρυφός. Δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ντροπή. Και δεν πρέπει να φορτώνεται στους ώμους ενός παιδιού, ενός φίλου ή μιας οικογένειας χωρίς υποστήριξη. Η ύπαρξη ενός οργανωμένου εθνικού προγράμματος στέλνει ένα ξεκάθαρο μήνυμα: υπάρχει βοήθεια, υπάρχει γνώση, υπάρχουν υπηρεσίες, υπάρχει τρόπος να ανοίξει άμεσα η συζήτηση και να βρεθούν λύσεις.

Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου για τη ζωή ή την ασφάλεια ενός νέου, είναι απαραίτητη η άμεση επικοινωνία με τις αρμόδιες υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης ή με επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Το «ΡΙΣΠΕΚΤ στη δύναμή σου» δεν μιλά μόνο για τον αυτοτραυματισμό. Μιλά για την ανάγκη να ακούμε τα παιδιά μας πριν αυτή η εσωτερική δυσκολία γίνει κραυγή απόγνωσης. Μιλά για τη σημασία της πρόληψης. Μιλά για οικογένειες που χρειάζονται καθοδήγηση. Και κυρίως, μιλά για το δικαίωμα κάθε νέου ανθρώπου να βρει στήριξη χωρίς φόβο, χωρίς ντροπή και χωρίς στίγμα.

Μάθετε περισσότερα στο paidikaipsihikiigeia.gov.gr.