Υπάρχουν στιγμές που οι λέξεις δεν αρκούν. Μια λεπτή, ανεπαίσθητη δόνηση μας διαπερνά, η αναπνοή «κόβεται» για λίγο και ξαφνικά νιώθουμε «μικροί» μπροστά σε κάτι που μας ξεπερνά. Αυτό το συναίσθημα, που δύσκολα αποτυπώνεται σε λέξεις αλλά όλοι έχουμε νιώσει, είναι το δέος. Πρόκειται για μια σύνθετη συναισθηματική κατάσταση που εμφανίζεται όταν αυτό που βλέπετε ή βιώνετε, υπερβαίνει όσα γνωρίζετε ή περιμένετε.
Οι αστροναύτες το περιγράφουν συχνά όταν αντικρίζουν τη Γη από το διάστημα, μια εμπειρία (γνωστή και ως “overview effect”) που αλλάζει για πάντα τον τρόπο που αντιλαμβάνονται τη ζωή εδώ κάτω. Τα καλά νέα είναι ότι δεν χρειάζεται να ταξιδέψετε στο φεγγάρι για να νιώσετε δέος. Ένα έργο τέχνης, το μεγαλείο της φύσης, η στιγμή που χάνεστε στο πλήθος μιας συναυλίας μπορεί να σας χαρίσει εκείνη τη μοναδική αίσθηση.
Και αυτό ακριβώς είναι το ενδιαφέρον με το δέος. Δεν εμφανίζεται μόνο μπροστά σε κάτι «μεγάλο». Μπορεί να γεννηθεί από μια λεπτομέρεια που δεν είχατε προσέξει ποτέ, από μια κίνηση, έναν ήχο, μια εικόνα που σας σταματά για λίγο μέσα στη ροή της ημέρας. Οι νευροεπιστήμονες εξηγούν ότι αυτές οι στιγμές έχουν ευεργετική δράση και αποκαλύπτουν τι ακριβώς συμβαίνει όμως στον εγκέφαλο όταν τις βιώνουμε.
Όταν ο νους προσπαθεί να εξηγήσει το ανεξήγητο
Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται ασταμάτητα πληροφορίες, στην προσπάθειά του να προβλέψει τι θα συμβεί στην συνέχεια. Συγκρίνει συνεχώς όσα αντιλαμβάνεστε με όσα ήδη γνωρίζετε, φιλτράροντας ό,τι είναι αναμενόμενο και εστιάζοντας σε ό,τι σας εκπλήσσει.
Οι επιστήμονες εξηγούν ότι κάθε νέα πληροφορία εντάσσεται σε νοητικά πλαίσια (τα λεγόμενα σχήματα, schemas). Άλλοτε προσαρμόζετε τη νέα εμπειρία σε ένα υπάρχον σχήμα κι άλλοτε χρειάζεται να το αλλάξετε. Το δέος γεννιέται όταν δύο στοιχεία συμπίπτουν: όταν μια εμπειρία δεν «χωρά» στα νοητικά σχήματα που ήδη έχετε και ταυτόχρονα συνοδεύεται από μια αίσθηση απεραντοσύνης.
Για παράδειγμα, μπορεί να έχετε μια ξεκάθαρη εικόνα στο μυαλό σας για το τι είναι ένας καταρράκτης. Όμως όταν βρεθείτε μπροστά στον Angel Falls στη Βενεζουέλα (τον ψηλότερο καταρράκτη του κόσμου), το ύψος, ο ήχος και η αίσθηση του νερού ξεπερνούν κάθε προσδοκία. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή θα νιώσετε δέος.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν νιώθετε δέος;
Οι έρευνες δείχνουν ότι, τη στιγμή του δέους, μειώνεται η δραστηριότητα σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την αυτοαναφορά, δηλαδή με τον τρόπο που αντιλαμβάνεστε τον εαυτό σας και τη θέση σας στον κόσμο. Αυτό εξηγεί γιατί συχνά νιώθουμε «μικροί» μπροστά σε κάτι τόσο μεγάλο.
Το δέος που προκύπτει κατά την διάρκεια θετικών στιγμών, συνδέεται με αυξημένη παρασυμπαθητική δραστηριότητα, η οποία μειώνει τον καρδιακό ρυθμό και προκαλεί αίσθηση ηρεμίας, λειτουργώντας σαν φυσική «ασπίδα» ενάντια στο στρες.
Πώς ωφελεί την ψυχική υγεία
Αν είστε από τους ανθρώπους που αναζητούν στιγμές δέους (μια θέα που «κόβει» την ανάσα, μια στιγμή διαλογισμού, μια συναυλία που σας συνεπαίρνει), πιθανότατα γνωρίζετε ήδη πόσο όμορφα μπορεί να σας κάνει να νιώσετε το δέος.
Σύμφωνα με τα επιστημονικά δεδομένα, το δέος μπορεί να βελτιώσει την ικανότητα του νευρικού συστήματος να χαλαρώνει αλλά και να μειώσει την υπερβολική προσήλωση στον εαυτό, να ενισχύσει την προθυμία για προσφορά, να καλλιεργήσει την βαθύτερη σύνδεση με τους άλλους και να αυξήσει το αίσθημα νοήματος στην καθημερινότητά σας.
Αν και χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να γνωρίζουμε αν τα οφέλη αυτά διαρκούν μακροπρόθεσμα, γίνεται ολοένα πιο ξεκάθαρο ότι αυτές οι στιγμές δέους — μικρές ή μεγάλες — δεν είναι απλώς ευχάριστες. Μπορούν να λειτουργήσουν σαν ένα είδος «επαναφοράς» για το νευρικό σύστημα, προάγοντας το αίσθημα ηρεμίας, ώστε να νιώθουμε πιο ικανοποιημένοι.
Το πιο ενθαρρυντικό; Δεν χρειάζεται να αναζητήσετε κάτι εξαιρετικό ή σπάνιο. Συχνά, το δέος κρύβεται σε λεπτομέρειες που προσπερνάτε: στο φως που αλλάζει μέσα στη μέρα, σε μια μελωδία που σας κάνει να σταματήσετε, σε μια εικόνα που σας κάνει να δείτε τον κόσμο αλλιώς. Και ίσως, τελικά, αυτές οι στιγμές να είναι από τις πιο πολύτιμες για την ψυχική σας ευεξία.
Δέος (και) στα απλά
Οι στιγμές που μας γεμίζουν δέος διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Ωστόσο, γνωρίζουμε ότι ορισμένες εμπειρίες έχουν πολύ μεγαλύτερη επίδραση. Αυτές μπορεί να σχετίζονται με την τέχνη και τη μουσική, την φύση και τα επιβλητικά τοπία, τις συλλογικές εμπειρίες (συναυλίες, χορός) και τις μεγάλες, σύνθετες ιδέες.
Μπορείτε όμως, να «καλλιεργήσετε» το δέος; Οι ειδικοί απαντούν «ναι». Μια πρακτική που κερδίζει έδαφος είναι οι «περίπατοι δέους» (“awe walks“), περίπατοι με πρόθεση να παρατηρήσετε το κάλος, την κίνηση, το φως, λεπτομέρειες που συνήθως προσπερνάτε.
Συχνά, το δέος δεν χρειάζεται κάτι μεγάλο. Μπορεί να ξεκινήσει από μια απλή πράξη παρατήρησης.
vita.gr
