Για χρόνια πιστεύαμε ότι η συγχώρεση ανήκει αποκλειστικά σε εκείνον που πληγώθηκε. Ότι είναι κάτι βαθιά προσωπικό, σχεδόν ιερό. Ότι μπορεί να προσφερθεί, αλλά ποτέ να απαιτηθεί.
Κι όμως, ένας φιλόσοφος από το University of California, San Diego έρχεται να ταράξει αυτή τη βεβαιότητα. Ο Sam Ridge, σε πρόσφατη δημοσίευσή του στο περιοδικό Acta Analytica, υποστηρίζει κάτι που ακούγεται σχεδόν ανατρεπτικό: σε ορισμένες περιπτώσεις, ο άνθρωπος που έφταιξε μπορεί να έχει δικαίωμα να συγχωρεθεί.
Και το πιο ενδιαφέρον; Το επιχείρημά του δεν ξεκινά από κάποια αφηρημένη θεωρία. Ξεκινά από κάτι πολύ καθημερινό: την υπόσχεση.
Στην ηθική φιλοσοφία, οι υποσχέσεις έχουν βάρος.
Αν σου υποσχεθώ ότι θα σε βοηθήσω, δημιουργείται μια υποχρέωση.
Αν σου πω ότι θα επιστρέψω τα χρήματα που μου δάνεισες, αποκτάς ένα δικαίωμα απέναντί μου.
Ο Ridge λέει: γιατί να μη συμβαίνει το ίδιο και με τη συγχώρεση;
Αν ένας γονιός πει στο παιδί του:
«Ακόμα κι αν θυμώσω, σου υπόσχομαι ότι θα σε συγχωρήσω»,
τότε —σύμφωνα με τη λογική της υπόσχεσης— δημιουργεί μια ηθική δέσμευση.
Αν, μήνες μετά, συνεχίζει να πετά ειρωνικά σχόλια για το σπασμένο βάζο ή να κρατά πείσμα για ένα μικρό λάθος, τότε το παιδί μπορεί να έχει βάσιμο παράπονο:
«Μα μου είχες πει ότι θα με συγχωρήσεις».
Με άλλα λόγια, σε αυτή την περίπτωση η συγχώρεση δεν είναι απλώς μια όμορφη χειρονομία. Μπορεί να είναι κάτι που ο άλλος δικαιούται, ακριβώς επειδή του το υποσχέθηκες.
Και αν δεν υπήρξε ποτέ ρητή υπόσχεση;
Εδώ το επιχείρημα γίνεται ακόμα πιο ενδιαφέρον και πιο ανθρώπινο.
Ο Ridge υποστηρίζει ότι δεν χρειάζεται πάντα να πούμε ρητά «υπόσχομαι». Σε στενές, μακροχρόνιες σχέσεις, μπορεί να δημιουργούνται σιωπηρές ηθικές δεσμεύσεις.
Σκέψου δύο φίλους που γνωρίζονται τριάντα χρόνια. Έχουν περάσει μαζί χαρές, παρεξηγήσεις, καθυστερήσεις, προδοσίες, γενέθλια, καλές και κακές στιγμές. Μέσα σε όλα αυτά έχουν μάθει να συγχωρούν ο ένας τον άλλον.
Αν μια μέρα ο ένας κάνει ένα λάθος, ζητήσει ειλικρινά συγγνώμη, προσπαθήσει να επανορθώσει, κι ο άλλος επιλέξει να τον «τιμωρεί» επ’ αόριστον, τότε ίσως δεν μιλάμε πια απλώς για προσωπική επιλογή. Ίσως μιλάμε για παραβίαση ενός άγραφου συμβολαίου σχέσης.
Με απλά λόγια:
οι κοντινοί άνθρωποι δεν μας «χρωστούν» τη συγχώρεση.
Αλλά ίσως, κάποιες φορές, μας χρωστούν λίγη επιείκεια.
Η συγχώρεση δεν είναι αδυναμία
Η ψυχολογία έρχεται εδώ να συναντήσει τη φιλοσοφία.
Η συγχώρεση δεν σημαίνει ότι ξεχνάμε, δικαιολογούμε ή ακυρώνουμε τον πόνο μας. Σημαίνει ότι επιλέγουμε να μην αφήσουμε ένα λάθος να γίνει μόνιμο θεμέλιο της σχέσης.
Αυτό έχει τεράστια σημασία:
-
για τις φιλίες,
-
για τα ζευγάρια,
-
για τις οικογένειες,
-
ακόμα και για τον τρόπο που μεγαλώνουμε παιδιά.
Οι σταθερές σχέσεις δεν βασίζονται στην απουσία λαθών. Βασίζονται στην ικανότητα να αντέχουν τα λάθη χωρίς να διαλύονται. Και η συγχώρεση, όταν είναι ώριμη και όχι βεβιασμένη, λειτουργεί σαν ένας μηχανισμός επανεκκίνησης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να συγχωρούμε τα πάντα
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση.
Ο Ridge δεν λέει ότι κάθε άνθρωπος που πληγώθηκε οφείλει να συγχωρεί.
Ούτε ότι η συγχώρεση πρέπει να δίνεται εύκολα, γρήγορα ή αυτόματα.
Ούτε —σε καμία περίπτωση— ότι σοβαρές μορφές χειρισμού ή επαναλαμβανόμενης βλάβης πρέπει να «σβήνονται» στο όνομα της ηθικής.
Αντίθετα, η θέση του είναι πολύ πιο λεπτή:
ότι σε συγκεκριμένες συνθήκες —όταν υπάρχει ειλικρινής μεταμέλεια, αποκατάσταση, χρόνος, ιστορικό σχέσης και ίσως προηγούμενη δέσμευση— η άρνηση συγχώρεσης μπορεί και αυτή να κριθεί ηθικά.
Από τότε που βγήκε η συγγνώμη, χάθηκε το φιλότιμο;
Μια απλή απολογία δεν μπορεί να αναιρέσει μια πράξη ή να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη χωρίς έμπρακτη αλλαγή.
Μια συγγνώμη θεωρείται κενή αν δεν συνοδεύεται από την πλήρη κατανόηση του πόνου που προκλήθηκε. Επιπλέον, η πραγματική μεταμέλεια απαιτεί πράξεις και αλλαγή συμπεριφοράς, όχι μόνο λόγια.
Γιατί μας αφορά όλους
Αυτό το φιλοσοφικό debate δεν είναι καθόλου θεωρητικό.
Μας αφορά:
-
όταν λέμε στο παιδί μας «εντάξει, σε συγχωρώ» αλλά του «χτυπάμε» το λάθος σε κάθε ευκαιρία,
-
όταν κρατάμε μούτρα στον σύντροφό μας για μήνες ενώ έχει προσπαθήσει να τα ξαναβρούμε,
-
όταν ζητάμε συγγνώμη από το φίλο μας αλλά νιώθουμε ότι μας «περιμένει στη γωνία»,
-
όταν μπερδεύουμε τα όρια με τη μόνιμη τιμωρία.
Η αλήθεια είναι ότι όλοι θέλουμε να μας αντιμετωπίζουν με δικαιοσύνη όταν κάνουμε λάθος.
Όχι χωρίς συνέπειες.
Αλλά και όχι χωρίς ελπίδα.
vita.gr
